Polis – greckie miasto-państwo.

Około 750 roku p.n.e. miasto-państwo – lub to, co Grecy nazywali polis – stało się centralnym punktem greckiego życia. Nasze słowo polityka pochodzi od greckiego słowa polis. W sensie fizycznym polis była miastem, a nawet wioską wraz z otaczającą je przyrodą. Miasto lub wieś służyły jako centrum polis, gdzie ludzie mogli się spotykać w celach politycznych, społecznych i religijnych.

Głównym miejscem zgromadzeń w polis było zwykle wzgórze. Na szczycie wzgórza znajdował się ufortyfikowany obszar zwany akropolem. Akropol służył jako miejsce schronienia podczas ataku, a czasem stawał się centrum religijnym, na którym budowano świątynie i budynki użyteczności publicznej. Poniżej akropolu znajdowała się agora, otwarta przestrzeń, która służyła jako miejsce gromadzenia się ludzi i targ.

Państwa-miasta były bardzo zróżnicowane pod względem wielkości, od kilku kilometrów kwadratowych do kilkuset. Różniły się także populacją. W V wieku p.n.e. Ateny liczyły ponad trzysta tysięcy mieszkańców, ale większość miast-państw była znacznie mniejsza i liczyła zaledwie kilkaset do kilku tysięcy osób.

Polis była przede wszystkim wspólnotą ludzi, których łączyła wspólna tożsamość i wspólne cele. Jako społeczność, polis składała się z obywateli posiadających prawa polityczne (dorośli mężczyźni), obywateli bez praw politycznych (kobiety i dzieci) oraz obcokrajowców (niewolnicy i cudzoziemcy zamieszkujący na stałe).

Obywatele polis mieli prawa, ale prawa te łączyły się z obowiązkami. Grecki filozof Arystoteles argumentował, że obywatel nie należy tylko do siebie samego: „Powinniśmy raczej traktować każdego obywatela jako należącego do państwa”. Jednak lojalność obywateli wobec swoich miast-państw miała też negatywną stronę. Miasta-państwa nie ufały sobie nawzajem, a podział Grecji na zaciekle patriotyczne niezależne jednostki przyczynił się do jej ruiny.

Wraz z rozwojem polis rozwijał się także nowy system wojskowy. Wcześniej w Grecji trwały wojny z udziałem  arystokratycznych żołnierzy – kawalerii. Ten typ wojsk wymagał dużych inwestycji, dla tego w kawalerii służyli tzw. hippeis, druga co do zamożności grupa arystokratów, którzy byli wielkimi właścicielami ziemskimi, zdominowali także życie polityczne swoich miast-państw. Jednak do 700 roku p.n.e. system militarny opierał się na hoplitach, którzy byli ciężko uzbrojonymi żołnierzami piechoty. Każdy z nich miał okrągłą tarczę, krótki miecz i włócznię o długości około 2,7 m.

Hoplici weszli do bitwy jako jednostka, maszerując ramię w ramię w prostokątnej formacji zwanej falangą. Ta zwarta formacja stworzyła ścianę tarcz, aby chronić hoplitów. Dopóki zachowywali porządek, wrogom trudno było ich skrzywdzić.

Kolonie greckie


Pomiędzy 750 a 550 rokiem p.n.e. duża liczba Greków opuściła swoją ojczyznę, by osiedlić się w odległych krajach. Pragnienie posiadania dobrej ziemi uprawnej i rozwój handlu były dwoma ważnymi czynnikami wpływającymi na decyzje ludzi o przeprowadzce. Każda kolonia stała się nową polisą. Ta nowa polisa była zwykle niezależna od polis, które je założyły.

Po drugiej stronie Morza Śródziemnego powstały nowe greckie kolonie wzdłuż wybrzeży południowych Włoch, południowej Francji, wschodniej Hiszpanii i północnej Afryki na zachód od Egiptu. W tym samym czasie na północy Grecy założyli kolonie w Tracji, gdzie szukali dobrych gruntów pod uprawę zbóż. Grecy osiedlili się również wzdłuż wybrzeży Morza Czarnego, zakładając miasta nad Hellespontem i Bosforem. Najbardziej znanym z tych miast było Bizancjum, miejsce, które później stało się Konstantynopolem (obecnie Stambuł). Tworząc te kolonie, Grecy rozpowszechnili swoją kulturę i idee polityczne w całym basenie Morza Śródziemnego.

Kolonizacja doprowadziła również do wzrostu handlu i przemysłu. Grecy na kontynencie eksportowali ceramikę, wino i oliwę z oliwek. W zamian otrzymywali zboża i metale z zachodu oraz ryby, drewno, pszenicę, metale i niewolników z regionu Morza Czarnego.

Rozwój handlu i przemysłu stworzył nową grupę zamożnych osób w wielu greckich miastach-państwach. Ci ludzie chcieli władzy politycznej, ale mieli trudności z jej zdobyciem z powodu władzy rządzących arystokratów.

Tyrania w państwach-miastach


Stworzenie tej nowej grupy bogatych ludzi przyczyniło się do powstania tyranów w VII i VI wieku p.n.e. Tyrani niekoniecznie byli uciskającymi lub niegodziwymi, jak sugeruje nasze słowo tyran. Greccy tyrani byli władcami, którzy siłą przejęli władzę od arystokratów. Poparcie dla tyranów pochodziło nie tylko od nowych bogatych, którzy zarabiali na handlu i przemyśle, ale także od biednych chłopów zadłużonych u arystokratów będących posiadaczami ziemi. Zarówno bogaci, jak i chłopi byli zmęczeni arystokratyczną dominacją ich miast-państw.

Tyrani zdobyli władzę i utrzymali ją za pomocą najemnych żołnierzy. Gdy zdobywali władzę, budowali nowe targowiska, świątynie i mury. Te konstrukcje gloryfikowały miasto, ale co ważniejsze, zwiększały popularność tyranów. Jednak pomimo swoich osiągnięć tyrani wypadli z łask pod koniec VI wieku p.n.e. Grecy wierzyli w rządy prawa, a tyrania była obrazą tego ideału.

Chociaż tyrania nie przetrwała, odegrała ważną rolę w historii Grecji. Rządy tyranów zakończyły panowanie arystokratów w wielu miastach-państwach. Koniec tyranii pozwolił wtedy wielu nowym ludziom na udział w rządzie. W niektórych greckich miastach-państwach doprowadziło to do rozwoju demokracji, czyli rządów ludu lub rządów wielu. Inne miasta-państwa pozostały oddane rządom oligarchii, rządzonym przez nielicznych. Różnice w zarządzaniu greckimi miastami-państwami można zrozumieć, badając dwa najsłynniejsze i najpotężniejsze greckie miasta-państwa, Spartę i Ateny.

Sparta


Podobnie jak inne greckie miasta-państwa, Sparta stanęła przed koniecznością posiadania większej ilości ziemi. Zamiast wysyłać swoich ludzi do zakładania nowych kolonii, jak to czyniły niektóre polisy, Spartanie podbili sąsiednich Lakończyków. Później, począwszy od około 730 roku p.n.e., Spartanie podjęli się podboju sąsiedniej Mesenii, pomimo jej większej populacji.

Po ich podboju Meseńczycy i Lakończycy zostali poddanymi i zostali zmuszeni do pracy dla Spartan. Ci schwytani ludzie byli znani jako heloci, od greckiego słowa oznaczającego „schwytanie”. Aby zapewnić kontrolę nad podbitymi helotami, Spartanie podjęli świadomą decyzję o utworzeniu państwa wojskowego.

W Sparcie chłopców szkolono na żołnierzy. Po urodzeniu każde dziecko było badane przez urzędników państwowych, którzy decydowali o zdolności do życia. Ci, których uznano za niezdolnych, pozostawiano na zboczu góry na śmierć. Chłopcy uznani za zdolnych byli odbierani matkom w wieku siedmiu lat i oddawani pod kontrolę państwa.

Ci chłopcy mieszkali w barakach w stylu wojskowym, gdzie poddawano ich surowej dyscyplinie, aby uczynić ich twardymi i wściekłymi. Ich edukacja kładła nacisk na wyszkolenie wojskowe i posłuszeństwo władzy. Grecki historyk Plutarch tak opisał postępowanie młodych Spartan:

„Po ukończeniu dwunastu lat nie wolno im było już nosić żadnej bielizny, mieli jeden płaszcz, który służył im przez rok; ich ciała były twarde i suche, z niewielką znajomością kąpieli; te ludzkie odpusty wolno im było tylko na kilka szczególnych dni w roku. Spoczywali razem w małych barakach na łóżkach zrobionych z szuwarów rosnących na brzegach rzeki Eurotas, które mieli odrywać rękami.”

Państwo militarne


Pomiędzy 800 a 600 rokiem p.n.e. życie Spartan było ściśle zorganizowane i ściśle kontrolowane. Mężczyźni spędzili dzieciństwo na nauce dyscypliny wojskowej. Następnie w wieku 20 lat musieli wstąpić do wojska, aby odbyć regularną służbę wojskową. Mimo że ślub był im dozwolony, nadal mieszkali w barakach wojskowych do 30 roku życia. Wszystkie posiłki spożywano w publicznych stołówkach z innymi żołnierzami. Posiłki były proste; słynny czarny spartański bulion składał się z kawałka wieprzowiny gotowanego we krwi zwierzęcej, soli i octu. Gość, który zjadł kiedyś trochę czarnego bulionu, powiedział kiedyś, że teraz zrozumiał, dlaczego Spartanie nie boją się śmierci. W wieku 30 lat spartańscy mężczyźni mogli głosować na zgromadzeniu i mieszkać w domu, ale pozostawali w wojsku do 60 roku życia.

Podczas gdy ich mężowie mieszkali w barakach, spartanki mieszkały w domach. Z powodu tej separacji spartańskie kobiety miały większą swobodę ruchów i większą władzę w gospodarstwie domowym niż w innym miejscu w Grecji. Oczekiwano, że spartańskie kobiety będą ćwiczyć i pozostać w formie, aby rodzić i wychowywać zdrowe dzieci.

Wiele kobiet spartańskich przestrzegało surowych wartości spartańskich, spodziewając się, że ich mężowie i synowie będą odważni na wojnie.

Rząd Sparty


Rząd Sparty był oligarchią, na czele której stanęło dwóch królów, którzy prowadzili armię Spartan w ich kampaniach. Grupa pięciu mężczyzn, zwanych eforami, była wybierana co roku i była odpowiedzialna za edukację młodzieży i zachowanie wszystkich obywateli. Rada starszych, złożona z dwóch królów i 28 obywateli w wieku powyżej 60 lat, zdecydowała o sprawach, które zostaną przedstawione zgromadzeniu złożonemu z obywateli płci męskiej. To zgromadzenie nie debatowało; głosowała tylko w tych kwestiach.

Aby zabezpieczyć swoje nowe państwo wojskowe, Spartanie odwrócili się od świata zewnętrznego.

Cudzoziemców, którzy mogli wnieść nowe pomysły, zniechęcano do odwiedzin. Z wyjątkiem powodów militarnych, Spartanom nie wolno było wyjeżdżać za granicę, gdzie mogliby napotkać pomysły zagrażające stabilności państwa. Podobnie, spartańscy obywatele byli zniechęcani do studiowania filozofii, literatury czy sztuki – przedmiotów, które mogłyby zachęcić do nowych przemyśleń. Sztuka wojenna była ideałem Spartan. Wszystkie inne sztuki były źle widziane.

Ateny


Około 700 roku p.n.e. Ateny stały się zjednoczoną polisą na półwyspie Attyka. Wczesne Ateny były rządzone przez króla. Jednak do VII wieku p.n.e. Ateny stały się oligarchią kontrolowaną przez arystokratów. Ci arystokraci posiadali najlepszą ziemię i kontrolowali życie polityczne. Było zgromadzenie wszystkich obywateli, ale miało niewiele uprawnień.

Pod koniec VII wieku p.n.e. Ateny stanęły w obliczu zawirowań politycznych z powodu poważnych problemów ekonomicznych. Wielu ateńskich rolników zostało sprzedanych do niewoli, gdy nie byli w stanie spłacić swoich długów wobec arystokratycznych sąsiadów. Ciągle wołano o umorzenie długów i oddanie ziemi biednym. Ateny wydawały się być na krawędzi wojny domowej.

Rządzący ateńscy arystokraci zareagowali na ten kryzys w 594 roku p.n.e. dając pełną władzę Solonowi, arystokracie zorientowanym na reformy. Solon anulował wszystkie długi rolników i uwolnił ludzi, którzy popadli w niewolę za długi. Odmówił jednak zabierania ziemi bogatym i dawania biednym.

Reformy Solona, ​​choć popularne, nie rozwiązały problemów Aten. Arystokraci nadal byli potężni, a biedni chłopi nie mogli zdobyć ziemi. Wewnętrzna walka ostatecznie doprowadziła do tego, czego Solon miał nadzieję uniknąć – do tyranii.

Pizystrat, arystokrata, przejął władzę w 560 roku p.n.e. Następnie wspomagał ateński handel, aby zadowolić kupców. Dał też chłopom ziemię arystokratów, by zyskać przychylność biednych.

Ateńczycy zbuntowali się przeciwko synowi Pizystrata, który po nim został, i położyli kres tyranii w 510 p.n.e.. Dwa lata później, dzięki poparciu ludu ateńskiego, przewagę zyskał kolejny reformator Klejstenes.

Klejstenes utworzył nową radę złożoną z pięciuset osób, która nadzorowała sprawy zagraniczne, nadzorowała skarb państwa i proponowała ustawy, nad którymi głosowałoby zgromadzenie. Zgromadzenie ateńskie, złożone z obywateli płci męskiej, otrzymało ostateczne uprawnienia do stanowienia prawa po swobodnej i otwartej debacie. Ponieważ zgromadzenie obywateli odgrywało teraz centralną rolę w ateńskim systemie politycznym, reformy Klejstenesa stworzyły podwaliny dla ateńskiej demokracji.

Podziel się z kolegami

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *