Państwa Średniowiecznej Afryki. Ghana, Mali, Songhaj

Egipt nie jest jedynym państwem w Afryce, w którym kultura wysoka istniała i rozwijała się od czasów starożytnych. Wiele ludów Afryki od dawna była w stanie wytapiać i przetwarzać żelazo i inne metale. Współcześni Egipcjanie mówią po arabsku, a znaczna ich część pochodzi od Arabów, ale starożytna populacja Egiptu przybyła do Doliny Nilu z Sahary, która w starożytności miała obfite rzeki i bogatą roślinność. W centrum Sahary, na płaskowyżach, zachowały się na skałach rysunki wyrzeźbione ostrym kamieniem lub namalowane farbą. Rysunki te pokazują, że w tamtych czasach ludność Sahary zajmowała się polowaniem na dzikie zwierzęta, hodowali zwierzęta: krowy, konie.

Na północnoafrykańskim wybrzeżu i na sąsiadujących z nim wyspach żyły plemiona, które umiały robić duże łodzie i z powodzeniem zajmowały się rybołówstwem i innymi gałęziami przemysłu morskiego.

W późniejsze epoki ludy Afryki stworzyli potężne scentralizowane państwa.

Królestwo Ghany


Ghana, pierwsze wielkie państwo handlowe w Afryce Zachodniej, pojawiło się już w 500 roku n.e. Królestwo Ghany było położone w dolinie górnego Nigru, na obszarze trawiastym między Saharą a lasami tropikalnymi wzdłuż zachodniego wybrzeża Afryki. (Współczesna Ghana wzięła swoją nazwę od tego wczesnego państwa, ale znajduje się w regionie leśnym na południu). Większość mieszkańców tego obszaru to rolnicy mieszkający na wsiach pod zwierzchnictwem lokalnego władcy. Wioski razem utworzyły królestwo Ghany.

Królowie Ghany


Królowie Ghany byli silnymi władcami, odgrywali aktywną rolę w zarządzaniu królestwem, a ich bogactwo było ogromne. Al-Bakri, muzułmański podróżnik z XI wieku, napisał o dworze króla Ghany:

„Król siedzi na audiencji lub wysłuchuje pretensji do urzędników w kopułowym pawilonie, wokół którego stoi dziesięć koni pokrytych złotymi haftami. Za królem stoją dziesięć żołnierzy trzymających tarcze i miecze ozdobione złotem, a po jego prawej stronie są synowie podległych królów jego kraju, noszące wspaniałe szaty i ich włosy zmieszane ze złotem.”

Aby chronić swoje królestwo i egzekwować swoje życzenia, królowie Ghany polegali na dobrze wyszkolonej regularnej armii złożonej z tysięcy ludzi.

Gospodarka i handel


Mieszkańcy Ghany żyli z ziemi od wieków. Ponadto prosperowali dzięki posiadaniu zarówno żelaza, jak i złota.

Region miał obfite zasoby rudy żelaza. Wykwalifikowani kowale z Ghany byli wysoko cenieni ze względu na ich zdolność do przekształcania rudy w narzędzia i broń.

Ghana również miała pod dostatkiem złota. Serce państwa znajdowało się w pobliżu jednego z najbogatszych obszarów produkcji złota w całej Afryce. Złoto Ghany uczyniło z niej centrum ogromnego imperium handlowego.

Muzułmańscy kupcy z Afryki Północnej przywieźli do Ghany wyroby metalowe, tekstylia, konie i sól. Sól była bardzo pożądanym przedmiotem dla Ghańczyków. Sól była również ważna, ponieważ ludzie potrzebowali dodatkowej soli, aby zastąpić to, co ich ciała traciły w gorącym klimacie.

Ghańczycy wymieniali swoje obfite złoto na sól i inne produkty sprowadzane z Afryki Północnej. Wymiana towarów w Ghanie odbywała się metodą cichego handlu, opisaną przez arabskiego podróżnika z X wieku:

Mieszkańcy Sudanu [arabska nazwa Afryki Zachodniej] mieli granicę której nikt, kto do nich wyrusza, nigdy nie przekracza. Kiedy kupcy docierają do tej granicy, kładą swoje towary i ubrania na ziemi, a następnie odchodzą, a mieszkańcy Sudanu przychodzą ze złotem, które zostawiają obok towarów, a następnie odchodzą. Właściciele towaru wracają, a jeśli byli zadowoleni z tego, co znaleźli, zabierają go. Jeśli nie, znowu odchodzą, a mieszkańcy Sudanu wracają i doliczają do ceny, aż do zawarcia umowy.

Inne towary eksportowane z Ghany, w tym kość słoniowa, strusie pióra, skóry i niewolnicy, również trafiały na rynki Morza Śródziemnego.

Znaczna część handlu przez pustynię była prowadzona przez Berberów, ludów koczowniczych, których karawany wielbłądów stały się znane jako „floty pustyni”. Wielbłądy stały się kluczowym czynnikiem w handlu na Saharze. Byli dobrze przystosowani do warunków panujących na pustyni, ponieważ potrafili jednorazowo pić ogromne ilości wody i przez wiele dni potrzebowali niewielkiej ilości pożywienia.

Podczas typowej wędrówki karawaną setki wielbłądów zostało załadowanych towarami i zapasami na podróż przez pustynię. W towarzystwie strażników karawana poruszała się z prędkością około 5 km na godzinę. Dotarcie do celu karawany mogło zająć od 40 do 60 dni.

Jednak w VIII i IX wieku znaczna część tego handlu była prowadzona przez kupców muzułmańskich. Kupowali towary od lokalnych handlarzy, sprzedawali je Berberom, którzy przewozili je przez pustynię.

Królestwo Mali


Ghana kwitła przez kilkaset lat. Ostatecznie została osłabiona przez wojny i znikła w 1100 roku. Na jej miejscu powstało wiele nowych społeczeństw handlowych. Największym z tych państw było Mali, założone w połowie XIII wieku przez Sundiata Keïta.

Założenie i ekonomia


Sundiata jest uważany za założyciela swojego narodu, pokonał Ghańczyków i zdobył ich stolicę w 1240 roku. Zjednoczył ludność Mali i stworzył silny rząd.

Rozciągając się od wybrzeża Atlantyku w głąb lądu, aż do słynnego handlowego miasta Timbuktu, Mali zbudowało swoje bogactwo i potęgę na handlu złotem i solą. Jednak większość jego mieszkańców była rolnikami, którzy uprawiali zboża, takie jak sorgo, proso i ryż. Rolnicy mieszkali we wsiach z lokalnymi władcami, którzy pełnili funkcję przywódców religijnych i administracyjnych. Władca był odpowiedzialny za wysyłanie wpływów z podatków ze wsi do królów Mali.

Panowanie Mansa Musy


Jednym z najbogatszych i najpotężniejszych królów był Mansa Musa, który rządził od 1312 do 1337 roku (mansa oznacza „król”). Mansa Musa podwoił rozmiar królestwa Mali. Stworzył silny rząd centralny i podzielił królestwo na prowincje rządzone przez gubernatorów, których mianował. Kiedy poczuł się bezpiecznie, postanowił – jako pobożny muzułmanin – odbyć pielgrzymkę do Mekki.

Oczywiście król nie był zwykłym pielgrzymem. Do Mansy Musy dołączyły tysiące służących i żołnierzy. Ludziom towarzyszyły setki wielbłądów niosących złoto, a także żywność, odzież i inne zapasy.

Wszędzie, gdzie się udał, Mansa Musa rozdawał złote prezenty i dokonywał setek zakupów za złoto. W rzeczywistości, wprowadzając do obiegu tyle złota w tak krótkim czasie, spowodował spadek wartości złota. Trasa karawany wiodła przez Egipt, a jeden z obserwatorów doniósł: „Złoto było drogie w Egipcie aż do ich przybycia w tym roku. Jego wartość i jego cena spadły i złoto pozostało tanie do teraz… Tak było przez około dwanaście lat, aż do dnia dzisiejszego, z powodu dużej ilości złota, które przywieźli do Egiptu i tam wydali.”

Niewątpliwie wielka pielgrzymka Mansa Musy pozostawiła ludziom wyobrażenie o nim jako wielkim królu potężnego i dobrze prosperującego królestwa. Mansa Musa pozostawił również inne dziedzictwo. Wcześniejsi władcy Mali przeszli już na islam, ale to Mansa Musa zaczął gorąco zachęcać do budowy meczetów i pałacu, a także do studiowania Koranu w swoim królestwie.

Sprowadzał naukowców i książki, aby przedstawić swoim poddanym przesłanie Allaha. Sprowadził ze sobą architektów, aby budowali meczety, takie jak te, które widział w Kairze i Arabii. Jednym z rezultatów był słynny meczet Sankore w Timbuktu. Sankore stał się również ważnym ośrodkiem nauki.

Mansa Musa okazał się ostatnim potężnym władcą Mali. Do 1359 roku Mali podzieliła wojna domowa.

Królestwo Songhaj


Podobnie jak Nil, rzeka Niger wylewa się, zapewniając w ten sposób żyzną glebę do uprawy roślin i hodowli bydła. Na wschód od Timbuktu rzeka zakręca szerokim łukiem. Wzdłuż rzeki, na południe od tego zakola, osiedlił się lud znany jako Songhaj.

W 1009 roku władca imieniem Kossi przeszedł na islam i ustanowił dynastię Dia. Songhaj czerpało korzyści z muzułmańskich szlaków handlowych łączących Arabię, Afrykę Północną i Afrykę Zachodnią. Nastała era dobrobytu z Gao jako głównym ośrodkiem handlowym.

Pod przywództwem sunnitów Alego, który w 1464 roku stworzył nową dynastię – sunnitów, Songhaj zaczął się rozwijać. Sunni Ali spędził większość swojego panowania na koniach i marszu, prowadząc swoją armię w licznych kampaniach wojskowych. Szczególnie ważne były dwa podboje Ali, Timbuktu i Jenne, które dali Songhajowi kontrolę nad szlakiem handlowym – zwłaszcza handlem solą i złotem – dzięki czemu Ghana i Mali tak prosperowały.

Imperium Songhaj osiągnęło szczyt swojej potęgi za panowania Muhammada Ture. Muhammad Ture, dowódca wojskowy i pobożny muzułmanin, obalił syna sunnickiego Alego i przejął władzę w 1493 r., tworząc w ten sposób nową dynastię, Askię. (Askia oznacza „uzurpator”).

Muhammad Ture kontynuował politykę ekspansji Ali, tworząc imperium rozciągające się na tysiąc kilometrów wzdłuż rzeki Niger. Był zdolnym administratorem, który podzielił Songhaj na prowincje. Muhammad Ture utrzymywał pokój i bezpieczeństwo swojego królestwa dzięki marynarce wojennej i żołnierzom na koniach. Główne miasta imperium prosperowały, jak nigdy dotąd, dzięki handlowi solą i złotem.

Po panowaniu Muhammada Ture, Songhaj wkroczył w okres powolnego upadku. Pod koniec XVI wieku ten upadek przyspieszył, gdy wojska sułtana Maroka zajęły znaczną część Songhaju. Jeden z obserwatorów napisał: „Od tego momentu wszystko się zmieniło. Niebezpieczeństwo zajęło miejsce bezpieczeństwa, ubóstwo miejsce bogactwa. Pokój ustąpił cierpieniom, katastrofom i przemocy”.

Społeczeństwa w Afryce Wschodniej


We wschodniej Afryce zakorzeniło się wiele państw i małych społeczeństw. Islam silnie wpłynął na wielu z nich. Niektórzy stali się niezwykle zamożni w wyniku handlu.

Przed migracja ludu Bantu na południe od Axum, wzdłuż wybrzeży Oceanu Indyjskiego i w głąb lądu z gór Etiopii przez pojezierze w środkowej Afryce, te ziemie zamieszkiwała mieszanka ludów. Niektórzy żyli z polowania i zbierania żywności, podczas gdy inni hodowali zwierzęta.

Od pierwszego tysiąclecia p.n.e. nowe ludy zaczęły migrować do wschodniej Afryki z zachodu. Ludy rolnicze, które mówiły dialektami z rodziny języków Bantu, zaczęły przenosić się z regionu rzeki Niger do Afryki Wschodniej i dorzecza Kongo. Poruszali się powoli, nie jako atakujące hordy, ale jako małe społeczności.

Niedawne prace archeologiczne dostarczyły nam lepszego wyobrażenia o naturze społeczeństwa Bantu. Społeczności, które powstały w wyniku tych ruchów ludności, opierały się na rolnictwie na własne potrzeby – uprawianiu wystarczającej ilości plonów na własny użytek, a nie na sprzedaż. Podstawowymi uprawami były zboża (proso i sorgo), a także ignamy, melony i fasola. Ziemia była uprawiana przy użyciu narzędzi żelaznych i kamiennych.

W rodzinach na wsiach mężczyźni i kobiety wykonywali różne zadania. Kobiety uprawiały pola i opiekowały się dziećmi. Mężczyźni doglądali stad lub zajmowali się takimi zadaniami, jak polowanie i handel. Większość handlu miała charakter lokalny i obejmowała artykuły pierwszej potrzeby, takie jak sól i towary, takie jak produkty pochodzenia zwierzęcego, miedź i ruda żelaza.

Handel i porty na Oceanie Indyjskim


Na wschodnich krańcach kontynentu ludy posługujące się językiem bantu zaczęły stopniowo brać udział w regionalnym handlu, który przemieszczał się drogą morską w górę i w dół wybrzeża Afryki Wschodniej. Wraz ze wzrostem handlu regionalnego po powstaniu islamu w VII i VIII wieku wschodnie wybrzeże Afryki stało się ważną częścią sieci handlowej wzdłuż Oceanu Indyjskiego. Od VIII wieku w portach wzdłuż wybrzeża zaczęli osiedlać się muzułmanie z Półwyspu Arabskiego i Zatoki Perskiej.

Rezultatem było utworzenie szeregu portów handlowych obejmujących Mogadiszu, Mombasę i Kilwa na południu. Kupcy w tych miastach stali się bardzo zamożni. Jednym z najwspanialszych miast tamtych czasów była Kilwa.

W XIV wieku w Kilwa wzniesiono dwie monumentalne budowle z koralu wyciętego z klifów wzdłuż wybrzeża. Jednym z nich był Wielki Meczet w Kilwa. Jeszcze wspanialszy był pałac Husuni Kubwa, ogromny budynek na szczycie klifu z ponad stu pokojami. Członkowie zamożnej elity Kilwa budowali swoje domy w pobliżu pałacu i Wielkiego Meczetu. Dzięki importowanej chińskiej porcelanie i wewnętrznej hydraulice domy te zapewniały luksusowy styl życia.

Arabski podróżnik Ibn Battuta nazwał Kilwa, które odwiedził w 1331 roku, „jednym z najpiękniejszych miast na świecie”. Jednak świetność Kilwy nie trwała długo. Kilwa zaczął podupadać, a w 1505 r. Portugalczycy splądrowali miasto i niszcząc jego główne budynki.

Z biegiem czasu mieszana kultura afrykańsko-arabska, ostatecznie znana jako suahili, zaczęła pojawiać się na całym wybrzeżu. Małżeństwa mieszane były powszechne wśród rządzących grup. Stopniowo religia muzułmańska i arabskie style architektoniczne stały się częścią społeczeństwa wciąż w dużej mierze afrykańskiego.

Termin suahili (od sahel, oznaczający po arabsku „wybrzeże”, a więc „ludy wybrzeża”) był również stosowany do głównego języka używanego na tym obszarze. Suahili był językiem mieszanym, który łączył bantu z wieloma arabskimi słowami i frazami. Dziś jest językiem narodowym Kenii i Tanzanii.

Państwa i społeczeństwa bezpaństwowców w Południowej Afryce


W południowej części kontynentu afrykańskiego państwa powstawały wolniej niż na północy. Do XI wieku n.e. większość ludów w tym regionie żyła w tak zwanych społeczeństwach bezpaństwowych. Społeczeństwo bezpaństwowe to grupa niezależnych wiosek zorganizowanych przez klany i kierowanych przez lokalnego władcę lub głowę klanu.

Na obszarach trawiastych na południe od rzeki Zambezi przez wiele stuleci rozwinęła się mieszana gospodarka rolna, hodowla bydła i handel. Wioski na tym obszarze były zwykle budowane wewnątrz murów, aby chronić zwierzęta domowe przed dzikimi zwierzętami w nocy. Od XI wieku w niektórych częściach południowej Afryki te niezależne wioski zaczęły się stopniowo konsolidować. Z tych ugrupowań wyszły pierwsze państwa.

Od około 1300 do około 1450 roku Zimbabwe było najbogatszym i najpotężniejszym państwem w regionie. Dobrze prosperowało na handlu złotem ze społecznościami handlowymi Suahili na wschodnim wybrzeżu kontynentu. Złoto Zimbabwe trafiało na dwór Kubilaj-chana, cesarza Chin.

Ruiny stolicy Zimbabwe, znanej jako Wielkie Zimbabwe, ilustrują potęgę i wpływy królestwa. Miasto położone jest na wzgórzu z widokiem na rzekę Zambezi i otoczone jest kamiennymi murami. Dziesięć tysięcy mieszkańców mogłoby mieszkać na terenie otoczonym murami. Artefakty znalezione w tym miejscu to narzędzia gospodarstwa domowego, ozdoby wykonane ze złota i miedzi oraz porcelana importowana z Chin.

Miejsce to było ogrodzone „Wielką Zagrodą”, której dokładny cel nie jest znany. Była to owalna przestrzeń otoczona murem o długości 250 m, grubości 5 m i wysokości 10m. W pobliżu Wielkiej Zagrody znajdowały się mniejsze ścianki, za którymi znajdowały się okrągłe domy zbudowane z mułu podobnego do cementu na kamiennych fundamentach. W dolinie poniżej znajdował się pałac królewski, otoczony wysokim kamiennym murem.

Masywne mury Wielkiego Zimbabwe są niezwykłe. Miejscowa ludność układała w stosy bloki granitowe bez zaprawy murarskiej. Jednak do połowy XV wieku miasto zostało opuszczone, prawdopodobnie z powodu zniszczeń ziemi w wyniku nadmiernego wypasu lub klęsk żywiołowych, takich jak susze i nieurodzaj.

Podziel się z kolegami

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *