Oratorstwo i retoryka były kluczowymi składnikami kultury greckiej. Świat hellenistyczny był przede wszystkim kulturą ustną – jak większość świata przed wynalezieniem prasy drukarskiej – z publicznymi wykładami i przedstawieniami będącymi podstawową formą literacką tamtych czasów. Mówca (retor) był postacią słynną w społeczeństwie, a retoryka (retorike), sztuka słowa mówionego, była bardzo cenionym elementem klasycznego wykształcenia, przy czym szczególnie wysoko wykształceni uzyskiwali szczególnie silne przygotowanie retoryczne. Przed V wiekiem p.n.e. retoryka nie była bezpośrednio nauczana jako przedmiot; uczniowie raczej uczyli się na pamięć ważnych tekstów, zwykle poezji, a zwłaszcza homerycznych eposów, które następnie wykonywali na festiwalach. Zwroty podstawowe, przysłowia i maksymy były zapamiętywane i stosowane w razie potrzeby, aby przemówienie było bardziej przekonujące. Umiejętność kompozycyjną i retoryczną osiągnięto więc raczej przez naśladowanie cech tekstów klasycznych niż przez bezpośrednie pouczenie. Zmieniło się to w drugiej połowie V wieku p.n.e. — na początku sofizmu.

Aktywizacja retoryki odbyła się w skutek powstałego w V wieku p.n.e. Ateńskiego systemu sądownictwa, który wymagał od oskarżyciela i oskarżonego wygłaszania formalnych przemówień uzasadniających ich sprawy. Bardziej przekonującymi były dobrze zorganizowane i wygłoszone przemówienia, co doprowadziło do rozpowszechnienia podręczników retoryki sędziowskiej. Ostatecznie system pozwolił stronie procesowej zatrudnić autora przemówień (słynni autorzy przemówień tej epoki to Lizjasz, Demostenes i Antyfona) do napisania przemówienia, które strona procesowa zapamięta i wygłosi przed sądem. Struktura ateńskiego rządu demokratycznego, na którą łatwo wpływali dobrze mówiący przywódcy polityczni, również pomogła w rozwoju retoryki, ponieważ można ją było wykorzystać jako narzędzie, za pomocą którego można było wpływać na obywateli (a tym samym na same Ateny).

W tym czasie sofiści z V wieku p.n.e. (tacy jak Gorgias i Protagoras) weszli na scenę, oferując nauczanie argumentacji i retoryki tym, którzy byli gotowi zapłacić – często bardzo dużo – za swoje usługi. Sofiści byli grupą myślicieli z całego świata greckiego, którzy dzięki opanowaniu słowa mówionego byli uważani za mistrzów argumentacji i debaty. Podkreślili, że w każdej sprawie można wysunąć dwa sprzeczne argumenty i że w dowolnym momencie można wzmocnić słabszy argument, co oznacza, że ​​wiedza nigdy nie może być absolutna, a debata zawsze powinna pozostać otwarta.

Sofiści zdobyli reputację tych, którzy potrafili skutecznie i przekonująco argumentować obie strony w danej kwestii — Antylogie Protagorasa (Sprzeciwiające się twierdzenia) i pod koniec V wieku p.n.e. Dissoi Logoi (podwójne argumenty). Sofiści interesowali się przede wszystkim erystyką, sztuką obalania i słownego konfliktu. Konkursy retoryczne odbywały się okazjonalnie, np. w dzień świąteczny, a publiczność zachwycała się umiejętnościami najlepszych sofistycznych mówców. Platon i Arystoteles zajmowali wrogie stanowisko wobec sofistów, uważając ich za zwodzicieli bardziej zainteresowanych werbalnymi sztuczkami i debatą niż prawdą lub rozumem, co mniej więcej pozostało do dziś.

Wkład sofistów w sztukę oratorską pozostawił niezatarty ślad w kulturze hellenistycznej, ponieważ retoryka jako umiejętność sama w sobie została podkreślona i nauczana jako część standardowej edukacji. Po tym, jak dziecko nauczyło się czytać i pisać (w wieku siedmiu lub ośmiu lat), przechodziło do nauki gramatyki. Księga Dionizjusza, Thrax, napisana na początku I wieku p.n.e. i używana jako podręcznik przez następne 15 wieków, przedstawia to szkolenie w literaturze, które koncentrowało się na gramatyce i podstawowej krytyce literackiej. W wieku około 12-14 lat student rozpoczynał naukę retoryki nauczanej przez zawodowego retoryka.

Nauczanie retoryczne składało się z trzech stałych elementów. Pierwsze dwa elementy obejmowały badanie teorii retoryki i badanie modeli z wcześniejszej literatury (takich jak przemówienia homeryckie, dialogi Platona czy przemówienia Demostenesa). Po ukończeniu dwóch pierwszych elementów uczeń przechodził do ćwiczeń recytatorskich, w których po wysłuchaniu przemówień retora uczeń otrzymywał zadany temat, na który pisał, zapamiętywał i wygłaszał przemówienie według ustalonego schematu.

Kategorie przemówień

Typy przemówień podzielono powszechnie na trzy kategorie. Wystąpienie deliberatywne dotyczyło decyzji, jaką należy podjąć w sprawie przyszłości, zwykle w kontekście politycznym, np. czy należy uchwalić daną ustawę, czy należy prowadzić wojnę. Przemówienie sędziowskie było przemówieniem, które spierało się o prawdę w przeszłych wydarzeniach i było zwykle używane na sali sądowej. Mowa epideiktyczna była typowo pokazowa lub rozrywkowa i dotyczyła takich tematów, jak piękno, zasługa i wina lub pochwała. Gdy demokratyczne państwa-miasta zostały zastąpione przez rządy imperialne, znaczenie przemówienia epideiktycznych nieco zmalało, podobnie jak znaczenie oratorium sądowego. Z drugiej strony mowa epideiktyczna stała się najczęstszym pokazem wyćwiczonego oratorium, często używanego do świętowania zwycięstw wojskowych lub świąt. Oratorium deliberatywne nadal pełniło pewną funkcję w stosunkach ambasadorów, decyzjach wojskowych i zarządzaniu samorządami.

Sztuka retoryczna była zwykle podzielona na pięć umiejętności, zwanych również kanonami: inwencja, aranżacja, styl, pamięć i przekaz. Tworzenie przemówienia obejmowało proces znajdowania czegoś do powiedzenia; umiejętność ta była ćwiczona poprzez naukę konwencjonalnych kategorii, toposów (miejsc wspólnych), które dotyczyły głównych możliwości retorycznych dla niemal każdego tematu.

Na przykład w przypadku encomium (mowy pochwalnej) do możliwych toposów zalicza się szlachetne urodzenie, pochodzenie, szlachetne czyny, wykształcenie, posiadanie przyjaciół i odwagę (między innymi). To znacznie pomogło w procesie pisania przemówienia.

Każde wystąpienie było zorganizowane w oparciu o cztery elementy. Prooemium (wstęp), czasami nazywane proem, ma nie tylko określić omawiany temat, ale także poruszyć słuchaczy lub (w przypadku wystąpienia sędziowskiego) rozwiać uprzedzenia. Diegeza (narracja lub stwierdzenie faktów) opowiada historię mówiącego; zaangażowane tematy powinny być scharakteryzowane pozytywnie lub negatywnie, w zależności od celu wystąpienia. Pistis (dowody) dostarcza dowodów na sprawę – poprzez stwierdzenie faktu, logiczne, etyczne lub emocjonalne odwołania – w celu przekonania publiczności. Ta część przemówienia  zawierała również obalanie przewidywanych argumentów strony przeciwnej; późniejsi mówcy (tacy jak Cyceron czy Kwintylian) czasami uważali to za osobną część (refutatio) bezpośrednio następującą po pistis. Ostatnim elementem przemówienia jest epilogos (epilog), w którym mówca wzmacnia swoje wcześniejsze wypowiedzi, stara się wzmocnić pozytywne nastawienie słuchaczy do siebie i swojej argumentacji, a kończy się mocną konkluzją.

Po powolnym spadku znaczenia państw-miast, gdy demokracja grecka ustąpiła Imperium Rzymskiemu, klasyczna retoryka grecka przeżyła swego rodzaju odrodzenie w okresie od połowy I do połowy II wieku n.e. W rezultacie wpływ greckiej retoryki trwa do dziś, a współczesne wystąpienia publiczne i literatura w dużym stopniu opierają się na zasadach oratorskich powstałych w okresie hellenistycznym.

Podziel się z kolegami