Sport w starożytnej Grecji. Gimnazjony i lekkoatletyka


Gimnazjon i lekkoatletyka były integralnymi aspektami kultury i społeczeństwa starożytnej Grecji. Gimnazjon zapewniało fizyczną przestrzeń, w której mężczyźni gromadzili się, aby ćwiczyć, uprawiać sport i angażować się w dyskurs intelektualny. Gimnazjon i ściśle z nim związane palestra były również miejscem, w którym sportowcy trenowali do współzawodnictwa w boksie, pankrationie i lekkoatletyce. Najlepsi sportowcy starożytnej Grecji, którzy reprezentowali miasta-państwa na igrzyskach olimpijskich i innych zawodach sportowych związanych z ważnymi uroczystościami religijnymi, byli profesjonalistami wspieranymi przez zamożnych obywateli. Chwalone  i krytykowane przez filozofów, lekkoatleci i sportowcy byli inspiracją dla artystów, dramaturgów, poetów i rzeźbiarzy. Gdy Grecja upadła, a Rzym zaczął dominować nad Morzem Śródziemnym, lekkoatletyka ewoluowała, aby sprostać kulturowym i społecznym potrzebom świata rzymskiego, dopóki chrześcijańscy władcy nie stłumili je pod koniec IV wieku n.e.

Słowo gimnazjon oznacza „ćwiczenie, do którego się rozbiera”; Greccy mężczyźni ćwiczyli i rywalizowali nago. Najwcześniejsze gimnazjony, założone pod koniec VI wieku p.n.e., były częściowo zacienionymi piaszczystymi terenami, na których mężczyźni rozbierali się, smarowali się olejem z oliwek, posypywali olej piaskiem i ćwiczyli. Po ćwiczeniach usuwali piaszczysty olej ze swoich ciał zakrzywioną mosiężną kielnią, znaną jako strigil, a następnie kąpali się w strumieniu czystej wody. Z czasem gimnazjony przekształciły się w rozbudowane budynki z świetlicami, salonami, ołtarzami i magazynami balsamów i oleju z oliwek. Wanny i prysznice zastąpiły strumienie do mycia po ćwiczeniach i zawodach.

Do niektórych gimnazjónów przylegała palaestra, mniejszy obiekt przeznaczony do specjalistycznego nauczania i treningu lekkoatletycznego. Większość palestr była jednak oddzielona od gimnazjonu i była otwarta tylko dla zawodowych sportowców. Piaszczyste pole otoczone dziedzińcem z kolumnadą, palaestra służyła do nauki i ćwiczeń, w których regularnie i z wielkim entuzjazmem uczestniczyła większość zdrowych mężczyzn. Gimnazjon i palestra zajmowały centralne miejsce w codziennym życiu greckich mężczyzn. Wielu mężczyzn odwiedzało sale gimnastyczne, aby przyglądać się, jak inni trenują i rywalizują, grają w gry planszowe, dyskutują o bieżących sprawach i słuchać mówców. Jako nieformalne placówki edukacyjne były ważnymi miejscami spotkań dla mieszania pokoleń, debaty i wymiany pomysłów. Gimnazjony miały swój własny charakter i ton; podczas gdy jeden mógł być rajem dla lewicowej polityki, inny mógł głosić bardziej konserwatywne poglądy. Największe gimnazjony, Academia, Liceum i Cynosarges znajdowały się w Atenach. Akademia, której nazwa do dziś oznacza miejsce wyższej nauki, została wybrana przez Platona i jego zwolenników. Z drugiej strony Arystoteles wolał Liceum.

Grecy brali udział w różnych zawodach sportowych, w tym bieganiu, rzucaniu, skakaniu, zapasach i boksie; z których wszystkie były kwestionowane na Igrzyskach Olimpijskich, jednym z czterech zawodów lekkoatletycznych związanych z okresowymi uroczystościami religijnymi. Najważniejszym wydarzeniem biegowym był stadion, wyścig o długości około 656 stóp (200 m) lub długość stadionu. Istniał też podwójny stadion, w którym biegaczy dobiegli do słupa na końcu trasy, wykonywali zwrot i biegli z powrotem na linię startu. Biegacze dystansowi rywalizowali w biegu na około 15 748 stóp (4800 m) lub 12 stadiów.

Dysk, oszczep, zapasy i boks

Rzucali dyskiem i oszczepem. Dysk na początku to okrągły płaski kamień, z czasem przekształcił się w brązową płytę. Oszczep mierzył sześć stóp i miał małą skórzaną pętlę przymocowaną na środku drzewca, w którą atleta wkładał dwa palce. Zawodnik owijał pętlę wokół oszczepu, aby po rzuceniu nim wytworzyć rotację, maksymalizując odległość rzutu. Skok z pozycji stojącej był wykonywany z ciężarkami, którymi zawodnik poruszał w przód iw tył, aby zwiększyć odległość skoku.

Rzut dyskiem, rzut oszczepem, skok w dal z miejsca, bieg i zapasy połączyły się w pięciobój olimpijski, w którym rywalizowali najbardziej wszechstronni sportowcy. Arystoteles określił sportowców, którzy brali udział w pięcioboju, jako „najpiękniejszych, ponieważ nadają się do ćwiczeń szybkościowych i siłowych.”

Zapasy, boks i pankration, połączenie zapasów i boksu, były brutalnymi walkami siły i woli. W tych sportach rywalizowali tylko najwięksi, silnie umięśnieni i najtwardsi mężczyźni w całej Grecji. Pankration pozwalał na wszelkiego rodzaju chwyty, głównie za górną część ciała i potykanie się, by rzucić przeciwnika na kolana. Chociaż nie wolno było sobie nawzajem gryźć i wyłupywać oczu, rywale walczyli, dopóki jeden z nich nie rzucił się na kolana trzy razy.

Boks, w porównaniu z pankrationem, był łagodniejszy. Bokserzy wiązali sobie ręce i nadgarstki ciężkimi paskami skóry, pozostawiając wolne tylko palce. Walka trwała, dopóki jeden z pretendentów nie był zbyt wyczerpany, aby kontynuować, znokautowany podnosił prawą rękę, by zasygnalizować porażkę.

Gry w piłkę

Chociaż nie zostały uwzględnione w igrzyskach olimpijskich, gry w piłkę były popularną formą ćwiczeń i zabawy wśród Greków. Homer zauważył, że kobiety, dzieci i starcy grali w piłkę. W Sparcie, mieście-państwie znanym z zamiłowania do wojny, terminy „piłkarz” i „młodzież” były synonimami. W niektórych palaestrach wydzielono pomieszczenie znane jako spbairisteria na grę w piłkę podobną do współczesnej piłki ręcznej. Chociaż zasady tej gry nie są znane, zapisy wskazują, że była konkurencyjna. Ponadto Grecy grali w hokeja na trawie, w którym dwie przeciwne drużyny uderzały w małą piłkę zakrzywionymi kijami. Inna gra w piłkę, episkyros, polegała na tym, że dwie przeciwne strony rzucały piłką w przód i w tył, „aż jedna strona wypycha drugą z powrotem poza linię bramkową.”

Profesjonalna lekkoatletyka

Najlepsi greccy sportowcy, ci, którzy brali udział w igrzyskach olimpijskich i podobnych zawodach lekkoatletycznych, byli profesjonalistami. Chociaż nie otrzymywali nagród materialnych za swoje występy olimpijskie, bogaci patroni sfinansowali treningi, podróże i utrzymanie ulubionego sportowca. Powstanie gildii sportowych w II wieku p.n.e. legitymizował profesjonalizm, ponieważ organizacje zapewniały sportowcom mechanizm negocjacji zbiorowych w celu osiągnięcia sprawiedliwego środowiska konkurencyjnego. Dzięki negocjacjom zbiorowym sportowcy zyskali głos w planowaniu gier, organizowaniu podróży, uzyskiwaniu udogodnień osobistych i zabezpieczaniu emerytur w formie pracy jako trenerzy i menedżerowie.

Greccy intelektualiści chwalili lekkoatletykę i ćwiczenia przygotowujące ciało do fizycznych wymagań życia i tworzące więź między umysłem a ciałem. Sokrates powiedział, że „ciało musi brać udział we wszystkim, co robią ludzie; a we wszystkich usługach wymaganych od ciała niezwykle ważne jest, aby było ono w jak najlepszym stanie.” Dla Platona, ucznia Sokratesa, który brał udział w Igrzyskach istmijskich, ideałem było ciało i umysł „odpowiednio zharmonizowane” poprzez lekkoatletykę. W „Republice” Platon zaangażował Sokratesa do dialogu, argumentując, że ćwiczenia gimnastyczne są „bliźniaczą siostrą” sztuki dla „poprawy duszy”. Filozofowie tacy jak Eurypides krytykowali nieustępliwe dążenie sportowca do chwały poprzez lekkoatletykę i sport, kosztem utrzymania zdrowia przez całe życie. „W swojej rozkwicie stworzyli genialny spektakl, gdy się poruszają i są dumą państwa; ale gdy przychodzi do nich gorzka starość — zauważył Eurypides — stają się jak stare płaszcze, które straciły swą odporność.

Sportowiec dostarczał greckim artystom i rzeźbiarzom temat, w którym mogli wyrazić swój szacunek dla fizycznego piękna, siły i symetrii. Podczas gdy w V wieku p.n.e. pomnik rzucającego dyskiem Dyskobol uchwycił fizyczny ideał wyrażony przez Platona, inni rzeźbiarze i artyści demonstrowali realizm lekkoatletyki i sportu. Na przykład Apoloniusz z I wieku p.n.e., jego posąg z brązu Bokser ukazuje nie tylko pięknie proporcjonalne, muskularne ciało walczącego, ale także pokrytą bliznami twarz, sękate ręce i złamany nos, co typowe dla tego sportu. Wizerunki zgrabnych i doskonale proporcjonalnych biegaczy namalowane na kubkach były często zestawiane z wychudłymi woźnicami, rażąco nieproporcjonalnymi zapaśnikami i żałośnie pulchnymi gimnastyczkami.

Podobnie dramaturdzy i poeci czerpali inspirację z lekkoatletyki. W Elektrze Sofokles przedstawia syna Agamemnona, Orestesa, jako odważnego, ale lekkomyślnego woźnicę biorącego udział w Igrzyskach Pytyjskich w Delfach, który ginie po wyrzuceniu z rydwanu po utracie kontroli przez ciasny zakręt.

U szczytu kultury i społeczeństwa greckiego gimnazjon i lekkoatletyka rozprzestrzeniły się w całym regionie Morza Śródziemnego. W drugim wieku p.n.e. obce miasta nadal budowały stadiony, hipodromy, gimnazjony i palestry. Często kultura gimnazjonów kolidowała z lokalnymi wartościami, jak w przypadku Jerozolimy, gdzie ortodoksyjnych Żydów obrażała nagość praktykowana w zbudowanym tam w 174 r. p.n.e. gimnazjonie. Ze wszystkich kulturach śródziemnomorskich będących pod wpływem Grecji, Etruskowie na Półwyspie Włoskim byli najbardziej entuzjastycznie nastawieni do greckich sportów. Etruskowie rzucali dyskiem i oszczepem, boksowali, biegali w wyścigach pieszych i ścigali się na rydwanach, ale w kontekście przygotowywania ludzi do wojny. Podczas gdy Etruskowie ozdabiali swoje wazy i urny przedstawieniami lekkoatletów, ich poszczególne występy nie były dla nich ani zabawne, ani inspirujące, i w tym celu zwrócili się do walk gladiatorów i walk zwierząt.

Chociaż grecki sport przetrwał do połowy V wieku n.e., jego wpływ i znaczenie w kulturze i społeczeństwie śródziemnomorskim znacznie zmalały pod panowaniem rzymskim i chrześcijańskim. W połowie II wieku p.n.e. Rzym podbił Grecję, a także całe wschodnie Morze Śródziemne. Chociaż Rzymianie kontynuowali greckie festiwale sportowe, głównie jako sposób na zjednoczenie wschodniej i zachodniej części swojego imperium, uważali greckie sporty za zbyt indywidualistyczne, zbyt konkurencyjne i zbyt skupione na uczestniku, a nie na widzu. Podobnie jak Etruskowie, Rzymianie dla rozrywki preferowali spektakle, takie jak cyrki, walki zwierząt i walki gladiatorów.

Chociaż Konstantyn Wielki, pierwszy chrześcijański cesarz Rzymu, zniósł pogańskie uroczystości religijne związane z igrzyskami olimpijskimi i innymi tego typu wydarzeniami sportowymi, greccy sportowcy przetrwali aż do ostatecznego zniszczenia Olimpii przez dwa niszczycielskie trzęsienia ziemi w 522 i 551 r. n.e.

Podziel się z kolegami