Ammianus Marcellinus — historyk rzymski (ok. 330-ok. 398 n.e.)


Ammianus Marcellinus był ostatnim ważnym historykiem starożytnym Cesarstwa Rzymskiego. Urodził się w Antiochii w Syrii (obecnie Antakya w Turcji) pod koniec panowania Konstantyna Wielkiego, chociaż wysuwano argumenty za Tyrem lub Sydonem. Był synem wysokiego rangą greckojęzycznego oficera rzymskiego z ważnymi koneksjami politycznymi. Ammianus prawdopodobnie miał wykształcenie literackie, znajdujemy częste aluzje w jego narracji do Cycerona, Salustiusza, Herodota, Tukidydesa i Polibiusza. Być może pragnął wybitnej kariery wojskowej, której nie udało się spełnić, prawdopodobnie z powodu jego publicznego związku z pogańskim cesarzem Julianem Apostatą.

W Antiochii w połowie lat 20 Ammianus wszedł do elitarnego korpusu wojskowego, protektorów domestici (strażników domowych), prawdopodobnie jako oficer wywiadu. Służył w osobistym sztabie Ursicinusa, gubernatora Nisibis w Mezopotamii. Przywołany do Włoch wraz z Ursicinusem w połowie lat 50. n.e. towarzyszył później swojemu mentorowi w Galii, by obalić słynnego nieszczęsnego frankońskiego uzurpatora Sylwana. Wracając z Ursicinusem na wschód w 359, Ammianus ledwo uniknął okrutnego ataku perskiego na Amidę (Diyarbakir, Turcja). Ammianus spędził kilka następnych lat w Antiochii, aż dołączył do kampanii cesarza Juliana w Galii i na Wschodzie. Po śmierci Juliana w bitwie w 363 roku Ammianus ponownie udał się do Antiochii. Jego działalność na najbliższe 20 lat jest w większości nieznana. Podróżował do Morza Czarnego, Egiptu, Grecji i prawdopodobnie Tracji mniej więcej w czasie najazdów Gotów, 376-378.

Ammianus pojawia się ponownie dopiero w 383 r. w Rzymie podczas niedoboru żywności, w wyniku którego cudzoziemcy – z wyjątkiem około 3000 zagranicznych tancerek – zostali zmuszeni do opuszczenia miasta. Jest prawdopodobne, że Ammianus przybył do Rzymu, aby przeprowadzić wywiady ze świadkami ważnych współczesnych wydarzeń i uzyskać dostęp do oficjalnych zapisów. Pierwsza książka Res gestae Ammianusa (Czyny ludzkie) zaczyna się w 96 r. n.e., po wstąpieniu Nerwy, i kończy się w 364 r., wraz ze śmiercią Jowiana wkrótce po śmierci Juliana (Księgi 1-25). Wydaje się, że przychylny odbiór publiczny recytacji jego rękopisu skłonił go do dodania sześciu kolejnych (Księgi 26-31). Pierwszych 13 ksiąg śledzących przebieg historii Rzymu od 96 do 354 zaginęło, a 18 zachowanych ksiąg obejmuje tylko 25 lat, od 354 do 378.

Podążając za Tukidydesem, odtwarzał ważne przemówienia i zawierał opisy plotkarskie różnych postaci. Ammianus zerwał z tradycjami, aby przedstawić współczesne życie społeczne, gospodarcze i kulturalne.

Choć wciąż kontrowersyjny, jego zwykle obiektywne podejście do chrześcijaństwa – być może motywowane chęcią zdobycia szerokiego grona czytelników – jest prawdopodobnie najbardziej bezstronnym spojrzeniem na ten temat ze wszystkich starożytnych pisarzy. Bardzo podziwiane przez Ammianusa, cnoty Juliana są należycie wyliczane i chwalone, ale historyk podaje również listę jego wad.

Res gestae Ammianusa to najważniejsza po Tacytie praca na temat starożytnej historii Rzymu. Napisana przez patriotycznego obywatela imperium, który posiadał wyidealizowaną moralną wizję rzymskiej przeszłości i niepokoił się perspektywami cywilizacji Rzymu w przyszłości. Chociaż jego tekst jest często kwiecisty i plotkarski, jasne jest, że Ammianus Marcellinus — „żołnierz i Grek”, który pisał po łacinie w Rzymie — próbował przekazać to, co obiecał swoim czytelnikom: opis czynów ludzi kompetentnych, dokładnych i często porównywalnych z najlepszymi wzorcami starożytnej historiografii.

Podziel się z kolegami