Żyzny Półksiężyc to obszar z grubsza zajmowany przez współczesny Egipt, Izrael, Liban, Syrię i Irak. Na północ od Pustyni Arabskiej i na zachód od gór Zagros obszar ten jest nawadniany przez kilka rzek, w szczególności Tygrys i Eufrat w Iraku i Syrii oraz Nil w Egipcie. Dwa główne dorzecza są połączone Lewantem, pasmem żyznej ziemi wzdłuż wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego, tworząc zielony kształt przypominający półksiężyc. Niegdyś jeden z najbardziej żyznych ziem rolniczych na Ziemi, półksiężyc jest dziś widoczny z kosmosu.

Zwykle przypływy i odpływy populacji roślin i zwierząt zachęcały ludzi do poruszania się i podążania za nimi. Jednak Nil doświadczał dość przewidywalnych corocznych powodzi, a Tygrys i Eufrat regularnie wylewały i nawadniały okoliczne ziemie, zwane teraz Mezopotamią.

Wspomagani przez pierwsze udomowione zwierzęta, ludzie odkryli, że mogą osiedlać się w stałych społecznościach, jedząc produkty zebrane podczas rocznej powodzi, czekając na wzrost przyszłorocznych plonów. Wspomagali ten proces rowy nawadniające, zachęcając do produkcji pszenicy i jęczmienia, które uzupełniali figami i daktylami. Tymczasem krowy wymagały coraz większej ilości trawy, aby zapewnić wystarczającą ilość mięsa i mleka dla szybko rosnącej populacji ludzkiej.

PIERWSZE MIASTA


Około 7000 do 5000 p.n.e. osiadła populacja ludzka rozrosła się na tyle, by utrzymać pierwsze stałe osady. W starożytnym Egipcie Nil był czczony jako część pierwotnego morza, które ustąpiło miejsca prastaremu wzgórzu, na którym ludzkość zbudowała niektóre z pierwszych miast, takich jak Memfis (ok. 3500 p.n.e.). Mity o mezopotamskim pochodzeniu poszły o krok dalej, traktując Eridu (załażone ok. 5400 r. p.n.e.) jako pierwsze miasto świata. W rzeczywistości najstarsze stale zamieszkałe miasta wcale nie znajdują się w dolinach głównych rzek, ale w Lewantach, gdzie Damaszek w Syrii i Jerycho w Izraelu szczycą się historią sięgającą nawet 9000 lat.

Początkowo małe, miasta te rosły pod względem populacji, aż Żyzny Półksiężyc był usiany setkami, a nawet tysiącami osad, zawierającymi w sumie kilka milionów ludzi. Różnorodny wachlarz produktów rolnych promował komunikację i handel między tymi miastami, a tym samym pierwszymi gospodarkami, ale presja ludnościowa, zarówno w miastach, jak i wśród sąsiednich koczowników, doprowadziła do zwiększonego zapotrzebowania na terytorium i bezpieczeństwo, a tym samym do najwcześniejszych form zorganizowanej wojny. Oba trendy prowadziły do ​​coraz bardziej złożonych hierarchii i organizacji politycznych w różnych miastach-państwach, tak że w trzecim tysiącleciu p.n.e. miasta zaczęły się łączyć pod wspólnym przywództwem, tworząc pierwsze imperia.

EGIPT


Chociaż Egipt prawdopodobnie pojawił się późno jako cywilizacja budowniczych miast, był jednym z pierwszych, które wyłoniły się jako zjednoczone państwo. Już za pierwszego udokumentowanego faraona, Narmera, Egipt wyłonił się jako federacyjne państwo imperialne, z kilkoma społecznościami pracującymi razem na rzecz wspólnych świeckich i duchowych celów. Najbardziej niezwykłym osiągnięciem pierwszych Egipcjan były wielkie Piramidy  Gizie, zbudowane około 2500 p.n.e. pod faraonami IV dynastii. Dziesięć wieków i 14 dynastii później Egipt rozszerzył się na Lewant, używając rydwanów i łuczników, by dotrzeć aż do miasta Mari nad zachodnim Eufratem.

W całej swojej historii, aż do około 1000 roku p.n.e. Egipt pozostał niezwykle zjednoczony. Pomimo okazjonalnej obcej inwazji Egipt utrzymywał kulturową jedność rzadko rozbitą na więcej niż dwa królestwa, a te zazwyczaj opierały się na dwóch największych miastach, Memfisie i Tebach. Podczas krótkich okresów bardziej ogólnych konfliktów społecznych pojawiały się mniejsze państwa-miasta, w tym Sai i Tanis, ale często były one ponownie włączane do większego królestwa po przywróceniu kontroli politycznej.

Czasami jednak zmieniała się nawet stolica zjednoczonego Egiptu, na przykład gdy faraon Echnaton i jego żona Nefertiti ustanowili nowe centrum władzy w Heliopolis, odzwierciedlając zmianę religii egipskiej z kultu Nilu na kult Słońca.

MEZOPOTAMIA I LEWANT


W przeciwieństwie do Egiptu Mezopotamia i Lewant doświadczyły znacznej fragmentacji i zmian. Poddane ciągłym inwazjom i walkom o równowagę sił, te miasta-państwa były bardziej zmilitaryzowane i przez ponad tysiąc lat były znacznie mniej sprawne niż ich egipski odpowiednik w budowaniu bezpiecznych, stabilnych imperiów. Jednak z biegiem czasu opanowali tę sztukę i Asyryjczycy na krótko zjednoczyli cały Żyzny Półksiężyc w ramach jednej suwerennej jednostki, w połowie VII wieku p.n.e.

Początkowo Mezopotamia została podzielona na maleńkie miasta-państwa, przy czym każde miasto i otaczająca je ziemia domagały się wszelkich prerogatyw suwerennego państwa. Łącznie zwane Sumer, miasta-państwa w pobliżu delty Tygrysu i Eufratu rozwinęły specyficzną kulturę, obejmującą literaturę, taką jak epos o Gilgameszu. Chociaż miasto Uruk miało wyraźny wpływ na innych, ani ono, ani żadne inne miasta-państwa Sumeru nie ustanowiły wyraźnej militarnej lub politycznej dominacji nad innymi.

Pierwsza duża siła militarna w Mezopotamii wcale nie pochodziła z tego regionu, ale była najeźdźcą: Gutianami, którzy oswoili konia i najechali góry Zagros. Chociaż odrzuceni przez Sumerów, milicja w poszczególnych miastach — takich jak 24-osobowy garnizon Lagasz — nie mogła przezwyciężyć następnej inwazji z północnej Arabii. Sargon z Akkadu zjednoczył południową Mezopotamię ok. 1930 r. 2350 p.n.e. nie tylko siłą z jego sześciotysięczną armią, ale także poprzez przyjęcie lokalnej kultury. Imperium to przetrwało tylko do 2100 r. p.n.e., zanim jednak trzecia dynastia UR przywróciła rodzime rządy Sumerów. Pierwszy przywódca tego nowego imperium, Ur-Nammu, zorganizował sąsiednie miasta-państwa w dystrykty administracyjne i narzucił jeden z pierwszych na świecie kodeksów praw w całej federacji. Jego syn, Szulgi, podbił kilka sąsiednich miast-państw i był czczony jako bóg, choć jego imperium szybko przyćmiło.

Problem z Sumer-Akadem polegał na tym, że lokalne zapasy żywności nie były w stanie poradzić sobie z rosnącą populacją – tym bardziej w okresach suszy i gdy kult osoby zawiódł następców Shulgiego. Gdy około 2000 r. p.n.e. do żyznej doliny Eufratu weszli Amoryci, inne plemię północnoarabskie, weszły w grę wszystkie te trzy czynniki. Amoryci osiedlili się w Babilonie, blokując główny szlak handlowy. Powoli wchłonęli prawie całe terytorium i kulturę swoich liczniejszych poddanych, ale niektórzy Sumero-Akadyjczycy mogli przenieść się całkowicie do innego zbioru miast-państw na północnym Tygrysie, w starym królestwie Asyrii.

ASSYRIA I BABILONIA


Chociaż przeszła wiele ewolucji, migracje te ostatecznie przygotowały grunt pod główną rywalizację mezopotamską na następne 1500 lat, między Asyrią a Babilonią – oba byli centrami handlu, kultury i nauki, które z czasem stawały się coraz bardziej militarystyczne i antagonistyczne. Na początku większe wrażenie robił wczesny Babilon, gdzie przywódcy, tacy jak Hammurabi, tworzyli własne kodeksy praw i coraz bardziej zaawansowane instytucje polityczne, kulturalne i religijne. W międzyczasie Asyria wzbogaciła się jako imperium handlowe, ale padła ofiarą inwazji Mitanni, tajemniczego ludu, który mógł wprowadzić obróbkę żelaza do regionu. Kiedy Asyria ponownie wyłoniła się około 1350 r. p.n.e., nie była już imperium handlowym, lecz państwem rządzonym nieustannym wezwaniem do wojny. Przez około 700 lat Asyria stale się rozwijała, dominując nad sąsiadami i jednocząc duże obszary Żyznego Półksiężyca, aż do roku 671 p.n.e. cały region podlegał władzy jednego przywódcy, Asarhaddona, rządzącego z miasta Niniwa nad środkowym Tygrysem.

Głęboko religijni i wybitnie pragmatyczni, wielu przywódców asyryjskich łączyło szacunek dla bliźnich z wyrachowaną bezwzględnością. Chociaż pozwolili wielu podbitym ludom zachować swoje instytucje polityczne, płaskorzeźby asyryjskie sugerują, że ich przywódcy opowiadali się za polityką dewastacji na wielką skalę i deportacji krnąbrnych populacji, a późniejsze dynastie budowały ośrodki kultury z łupów rywalizujących sąsiadów. Pomimo cierpienia z powodu jednej lub dwóch dużych ekspedycji, asyryjska hegemonia działała stosunkowo dobrze dla Fenicji, sojuszu na wpół sfederowanych państw zajmujących się handlem morskim w północnym Lewancie, które dostarczały hołd wyspom na Morzu Śródziemnym. Ziemie izraelskie były jednak mniej uległe i wymagały rozsądnej mieszanki deportacji, grabieży i dyplomacji, aby pozostać ludem poddanym. Babilon okazał się bardziej oporny na początku VII wieku p.n.e., zbuntował się trzykrotnie w ciągu 15 lat, zanim wielki król Sennacheryb całkowicie go zniszczył w 689 r. p.n.e. Chociaż Asarhaddon nakazał odbudowę i ponowne zaludnienie miasta, Asyria nigdy w pełni nie kontrolowała swojego sąsiada od południa, a późny Babilon odzyskał w końcu przewagę pod koniec VII wieku p.n.e., ustanawiając mniejsze imperium mezopotamskie, które przetrwało około 70 lat, zanim Żyzny Półksiężyc został ponownie zjednoczony pod rządami Perskiego Cyrusa II.

Podziel się z kolegami