Wczesne (Prekolumbijskie) cywilizacje w Mezoameryce. Olmekowie, Majowie, Toltekowie, Aztekowie

Mezoameryka to obszar kulturowo-geograficzny w północnej części przesmyku między Ameryką Północną i Południową – obszar lądowy między Oceanem Spokojnym na południowym zachodzie, Zatoką Meksykańską i Morzem Karaibskim na północnym wschodzie, który obejmuje znaczna część współczesnych Meksyku, Gwatemali, Belize (dawniej brytyjskiego Hondurasu), zachodnich regionów Hondurasu i Salwadoru.

Okres archaiczny to czas narodzin cywilizacji mezoamerykańskiej, kiedy liczne koczownicze grupy ludzi zaczęły rozwijać żyzne doliny na terytorium współczesnego Meksyku, zajmować się prymitywnym rolnictwem i rozwojem zasobów kopalnych. Okres przedklasyczny, który nastąpił po nim, charakteryzował się rozkwitem jednej z najważniejszych kultur dla powstania cywilizacji mezoamerykańskiej – Olmeków.

Olmekowie i Teotihuacan


Znaki cywilizacji w Mezoameryce pojawiły się około 1200 roku p.n.e. z Olmekami. Położone na gorących i bagnistych nizinach wzdłuż wybrzeża Zatoki Meksykańskiej na południe od Veracruz, ludy Olmeków uprawiały tu ziemię wzdłuż mulistych brzegów rzek.

Olmekowie mieli duże miasta, które były ośrodkami ich rytuałów religijnych. Jednym z nich była La Venta, z piramidą, która górowała nad miastem. Olmekowie wyrzeźbili kolosalne kamienne głowy, prawdopodobnie reprezentujące ich bogów. Około 400 roku p.n.e. cywilizacja Olmeków upadła i ostatecznie znikła.

Pierwszym dużym miastem Mezoameryki było Teotihuacan, czyli„ Miasto bogów ”. To miasto było stolicą wczesnego królestwa, które powstało około 250 roku p.n.e. i upadło około 800 roku. Większość mieszkańców zajmowała się rolnictwem, ale miasto było również ruchliwym ośrodkiem handlowym. Narzędzia, broń, ceramika i biżuteria były przedmiotem handlu, nawet do Ameryki Północnej.

Położone w pobliżu miasta Meksyk, w żyznej dolinie, Teotihuacan w szczytowym okresie liczyło aż 200 000 mieszkańców. Wzdłuż jego głównej ulicy, znanej jako Aleja Umarłych, znajdowały się świątynie i pałace. Jednak wszystkie z nich były zdominowane przez masywną Piramidę Słońca, która w czterech kondygnacjach wznosiła się na wysokość ponad 60 m.

Majowie i Toltekowie


Daleko na wschód od Teotihuacan, na Półwyspie Jukatan, powstała inna duża cywilizacja. To była cywilizacja Majów, która rozkwitła między 300 a 900 rokiem n.e. Była to jedna z najbardziej wyrafinowanych cywilizacji w obu Amerykach. Majowie budowali wspaniałe świątynie i piramidy oraz opracowali skomplikowany kalendarz. Cywilizacja Majów obejmowała większość Ameryki Środkowej i południowego Meksyku.

Cywilizacja Majów na środkowym półwyspie Jukatan w końcu zaczęła podupadać. Wyjaśnienia upadku obejmują inwazję, wewnętrzną rewoltę lub klęskę żywiołową, taką jak erupcja wulkanu. Nowsza teoria głosi, że nadmierne wykorzystanie ziemi doprowadziło do zmniejszenia plonów. W każdym razie miasta Majów zostały opuszczone i pokryte gęstą dżunglą. Odkryto je ponownie dopiero w XIX i XX wieku.

Struktury polityczne i społeczne


Miasta Majów zostały zbudowane wokół centralnej piramidy zwieńczonej świątynią bogów. W pobliżu znajdowały się inne świątynie, pałace i święte boisko. Niektórzy uczeni uważają, że ośrodki miejskie, takie jak Tikal (dzisiejsza Gwatemala), mogły mieć sto tysięcy mieszkańców.

Cywilizacja Majów składała się z miast-państw, z których każde było rządzone przez dziedziczną klasę rządzącą. Te miasta-państwa Majów często toczyły ze sobą wojny. Zwykli żołnierze, którzy zostali schwytani w bitwie, stali się niewolnikami. Schwytani szlachcice i przywódcy wojenni byli wykorzystywani do składania ofiar z ludzi.

Władcy miast-państw Majów twierdzili, że są potomkami bogów. Władcom Majów pomagali szlachta i klasa skrybów, którzy mogli być również kapłanami. Społeczeństwo Majów obejmowało także mieszczan, którzy byli wykwalifikowanymi rzemieślnikami, urzędnikami i kupcami.

Większość mieszkańców Majów była chłopami. Mieszkali na małych działkach lub na wzgórzach tarasowych w górach. Podział pracy był dość wyraźny. Mężczyźni walczyli i polowali, kobiety zajmowali się domem i wychowywaniem dzieci. Kobiety wytwarzały również mąkę kukurydzianą, podstawowy pokarm wielu Majów.

Kluczowe znaczenie dla cywilizacji Majów miało przekonanie, że całe życie jest w rękach boskich mocy. Imię ich najwyższego boga to Itzamna (pan wiedzy). Bogowie zostali uszeregowani według ważności. Niektórzy, jak jaguar bóg nocy, byli raczej źli niż dobrzy. Podobnie jak inne starożytne cywilizacje w Ameryce Środkowej, Majowie praktykowali składanie ofiar z ludzi jako sposób na uspokojenie bogów. Składano również ofiary z ludzi przy specjalnych uroczystych okazjach. W roku 790 jeden władca Majów wziął swoje wojska do bitwy, aby zdobyć jeńców na uroczystość uczczenia jego syna jako jego następcy.

Pismo i kalendarz


Majowie stworzyli wyrafinowany system pisma oparty na hieroglifach lub obrazach. Niestety hiszpańscy zdobywcy w XVI wieku nie podjęli żadnego wysiłku, aby rozszyfrować język lub uszanować pisma Majów. Zamiast tego Hiszpanie założyli, że pisma były złe lub bezwartościowe. Biskup Diego de Landa powiedział: „Znaleźliśmy wiele książek, a ponieważ nie zawierały one niczego, w czym nie byłoby widać przesądów i kłamstw diabła, spaliliśmy je wszystkie, czego żałowali w niesamowitym stopniu i co spowodowało u nich wiele utrapień.” Podczas kolonizacji Nowego Świata Hiszpanie wielokrotnie powtarzali to zachowanie. Późniejsze zniszczenie przez Hiszpanów obiektów religijnych, a czasem całych miast, pomogło położyć kres tym cywilizacjom. Majowie pisali na korze, składając ją, a następnie przykrywając cienkim tynkiem na zewnątrz. Niektóre z tych książek przetrwały. Pismo Majów zostało również wyryte na glinie, jadeicie, kości, muszlach i kamiennych pomnikach.

Hieroglify Majów przez wieki pozostawały tajemnicą dla uczonych. Następnie współcześni badacze odkryli, że wiele fragmentów zawierało symbole, które zapisywały daty w kalendarzu Majów. Ten kalendarz był oparty na wierze w cykle stworzenia i zniszczenia. Według Majów nasz obecny świat powstał w 3114 roku p.n.e. i ma zakończyć cykl spadkowy 23 grudnia 2012 r.

Majowie używali dwóch różnych systemów pomiaru czasu. Jeden opierał się na kalendarzu słonecznym trwającym 365 dni, podzielonym na 18 miesięcy po 20 dni z dodatkowymi 5 dniami na końcu. Drugi system opierał się na świętym kalendarzu trwającym 260 dni, podzielonym na 13 tygodni po 20 dni każdy. Tylko wyszkoleni księża mogli czytać i używać tego kalendarza. Użyli go do przepowiadania przyszłości i poznania znaków związanych z każdym dniem.

Wiele hieroglifów Majów odnotowuje ważne wydarzenia w historii Majów, zwłaszcza te z życia ich władców. Jedna z najważniejszych kolekcji hieroglifów Majów znajduje się w Palenque, głęboko w dżungli na Półwyspie Meksykańskim. Tam archeolodzy odkryli królewski grobowiec pokryty hieroglifami, które dokumentują dokonania władcy imieniem Pacal, którego ciało zostało pochowane w grobowcu.

Toltekówie


Centrum Imperium Tolteków znajdowało się w Tula, zbudowane na wysokiej grani na północny zachód od dzisiejszego Meksyku. Toltekowie byli zaciekłymi i wojowniczymi ludźmi, którzy rozszerzyli swoje podboje na ziemie Majów w Gwatemali i północnym Jukatanie. Toltekowie byli także budowniczymi, którzy budowali piramidy i pałace. Kontrolowali górny półwysep Jukatan z innej stolicy w Chichen Itza przez kilka stuleci, począwszy od około roku n.e. 900. Około 1200 roku ich cywilizacja również upadła.

Aztekowie


Pochodzenie Azteków jest nieznane. Jednak gdzieś w XII wieku rozpoczęli długą migrację, która przywiodła ich do Doliny Meksyku. Ostatecznie założyli swoją stolicę w Tenochtitlan, na wyspie pośrodku jeziora Texcoco, gdzie obecnie znajduje się miasto Meksyk. Tam rządzili aż do podbicia przez Hiszpanów w XVI wieku.

Początki


Zgodnie z ich legendami, kiedy Aztekowie przybyli do Doliny Meksyku, inne ludy zepchnęły ich do regionu w dżunglach gdzie nie było ziemi nadającej się do uprawy. Aztekowie przeżyli jednak, wzmocnieni wiarą w znak, który miał pochodzić od ich boga wojny i słońca, Huitzilopochtli. Bóg powiedział im, że kiedy zobaczą orła siedzącego na kaktusie wyrastającym ze skały, ich podróż dobiegnie końca.

W 1325 roku, zaatakowani przez inny lud, zostali wypędzeni na bagna i wyspy jeziora Texcoco. Na jednej z wysp zobaczyli orła stojącego na kaktusie. Tam zbudowali Tenochtitlan (lub „miejsce kaktusa opuncji figowej”):

„Teraz znaleźliśmy obiecaną nam ziemię. Znaleźliśmy pokój dla naszych zmęczonych ludzi. Teraz niczego nam nie brakuje”.

Przez następne sto lat Aztekowie budowali swoje miasto. Budowali świątynie, inne budynki publiczne i domy. Zbudowali kamienne drogi przez jezioro Texcoco na północy, południu i zachodzie, łącząc wiele wysp z lądem.

Budując swoją stolicę, Aztekowie, którzy byli wybitnymi wojownikami, umocnili swoje panowanie nad większością współczesnego Meksyku. Nowe królestwo nie było scentralizowanym państwem, ale zbiorem półniezależnych terytoriów zarządzanych przez lokalnych władców. Władca Azteków wspierał ich w zamian za daninę, towary lub pieniądze płacone przez podbite ludy ich zdobywcom.

Struktury polityczne i społeczne


Do 1500 roku aż cztery miliony Azteków mieszkało w Dolinie Meksyku i okolicznych dolinach środkowego Meksyku.

Władza w państwie Azteków była w rękach monarchy, który twierdził, że jest potomkiem bogów. Władcy Azteków pomagała rada lordów i urzędników państwowych.

Reszta populacji składała się z pospólstwa, pracowników kontraktowych i niewolników. Niewolnicy, ludzie pojmani na wojnie, pracowali w domach bogatych. Większość ludzi należała do plebsu, a wielu z nich było rolnikami. Inni zajmowali się handlem, zwłaszcza w gęsto zaludnionej dolinie Meksyku, gdzie połowa ludzi mieszkała w miastach.

Od początku swojego życia chłopcy i dziewczęta w społeczeństwie Azteków mieli bardzo różne role. Gdy tylko urodziło się dziecko płci męskiej, położna, która uczestniczyła w porodzie, mówiła: „Musisz zrozumieć, że nie ma tu twojego domu, w którym się urodziłeś, bo jesteś wojownikiem”, a do niemowlęcia płci żeńskiej: „Jak serce pozostaje w ciele, tak i ty musisz pozostać w domu”.

Kobiety w społeczeństwie Azteków nie były równe mężczyznom, ale wolno im było posiadać i dziedziczyć majątek oraz zawierać kontrakty, co w tamtych czasach nie było często dozwolone w innych kulturach świata. Kobiety miały pracować w domu, tkać tkaniny i wychowywać dzieci. Jednak pozwolono im również zostać kapłankami.

Religia i kultura


Aztekowie wierzyli w wielu bogów. Szczególnie ważny był Huitzilopochtli, bóg słońca i wojny. Innym ważnym bogiem był upierzony wąż Quetzalcoatl. Zgodnie z tradycją Azteków, istota ta opuściła swoją ojczyznę w Dolinie Meksyku w X wieku, obiecując powrócić triumfalnie. Historia Quetzalcoatla stała się częścią legendy o księciu Tolteków, którego powrót z wygnania poprzedziłby znak strzały. Kiedy Aztekowie zobaczyli Hiszpanów z podobnym znakiem – krzyżem – na napierśnikach, Aztekowie pomyśleli, że powrócili przedstawiciele Quetzalcoatla.

Religia Azteków opierała się na wierze w niekończącą się walkę między siłami dobra i zła w całym wszechświecie. Ta walka doprowadziła do stworzenia i zniszczenia czterech światów, czyli słońc. Ludzie żyli w czasie piątego słońca. Jednak przeznaczeniem tego świata było również zakończenie zniszczeń ziemi przez trzęsienia. Starając się odłożyć dzień końca ziemi, Aztekowie składali ofiary z ludzi.

Główną cechą kultury Azteków była monumentalna architektura. W centrum stolicy Tenochtitlan znajdowała się ogromna piramida poświęcona Huitzilopochtli. Na szczycie platformy znajdowały się kapliczki bogów i ołtarz do składania ofiar z ludzi.

Zniszczenie cywilizacji Azteków


Przez całe stulecie królestwo Azteków rządziło większością środkowego Meksyku od Zatoki Meksykańskiej po wybrzeża Pacyfiku. Większość lokalnych urzędników zaakceptowała władzę króla Azteków w Tenochtitlan. Jednak w regionie Tlaxcala na wschodzie miejscowi władcy chcieli większej niezależności.

Obszary, które nigdy nie zostały zdobyte, chciały pozostać wolne od Azteków.

W 1519 roku hiszpańskie siły pod dowództwem Hernana Cortesa wylądowały w Veracruz nad Zatoką Meksykańską. Cortes maszerował do Tenochtitlan na czele niewielkiej grupy żołnierzy (550 żołnierzy i 16 koni). Po drodze zawarł sojusze z miastami-państwami, które były zmęczone uciskającymi rządami Azteków. Szczególnie ważny był sojusz z Tlaxcala.

Kiedy Cortes przybył do Tenochtitlan, otrzymał przyjazne powitanie od azteckiego monarchy Montezumy. Początkowo Montezuma wierzył, że jego gość był przedstawicielem Quetzalcoatla, boga, który odszedł ze swojej ojczyzny przed wiekami i obiecał, że wróci. Montezuma ofiarował obcokrajowcom drogie podarunki i dał im pałac do użytku podczas pobytu w mieście.

W końcu doszło do napięć między Hiszpanami a Aztekami. Hiszpanie wzięli Montezumę jako zakładnika i zaczęli plądrować miasto. W 1520 roku, rok po przybyciu Cortesa, miejscowa ludność zbuntowała się i wypędziła najeźdźców z miasta. Wielu Hiszpanów zostało zabitych.

Jednak Aztekowie wkrótce doświadczyli nowych katastrof. Wielu z nich, pozbawionych naturalnej odporności na choroby Europejczyków, zachorowało i zmarło. W międzyczasie Cortes otrzymał nowych żołnierzy od swoich sojuszników, władcy Tlaxcala zapewnili pięćdziesiąt tysięcy wojowników. Po czterech miesiącach miasto poddało się. Siły Cortesa zrównały piramidy, świątynie i pałace i użyły kamieni do budowy budynków rządowych i kościołów dla Hiszpanów. Rzeki i kanały zostały zasypane.

Podziel się z kolegami

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *