Relacje społeczne i klasowe we wczesnej epoce nowożytnej 1450-1750


Wszędzie tam, gdzie powstały państwa, istnieją również klasy społeczne i hierarchie charakteryzujące się nierównym dostępem do władzy, przywilejów i innych zasobów społecznych. Poprzez kodeksy i prawa państwa „piszą zasady” o tym, jak powinno być zorganizowane społeczeństwo. Zdecydowana większość wszystkich państw w całej historii świata oraz w omawianym tutaj okresie skodyfikowała w prawie dominację niektórych grup społecznych nad innymi, egzekwując te prawa poprzez nadrzędne siły przymusu, w tym siłę militarną. Szacuje się, że we wczesnym okresie nowożytnym około 80 do 90 procent światowej populacji mieszkało na terytoriach zdominowanych przez państwa, a zatem zostało wyznaczonych na podstawie urodzenia, płci, rasy, języka, religii i innych czynników, jako członkowie określonych grup społecznych. Takie państwa często tworzyły rozbudowane systemy ideologiczne, oparte na wspólnych przekonaniach religijnych, które legitymizowały i „naturalizowały” te społecznie skonstruowane hierarchie. Takie hierarchie były definiowane głównie przez zróżnicowany dostęp do zasobów ekonomicznych i politycznych, czyli dostęp do bogactwa i władzy.

Relacje płci były zdominowane przez mężczyzn na całym świecie, przy czym mężczyźni sprawowali większą kontrolę nad majątkiem i innymi zasobami niż kobiety, a status klasowy kobiet jest pochodną męskiego. Stosunki klasy społecznej dotyczyły głównie kontroli nad owocami pracy i produkcji, przy czym „klasa społeczna” najkorzystniej rozumiana była jako relacja społeczna określająca, kto jest właścicielem czego i kto dla kogo produkował. Większość struktur klasowych na świecie była piramidalna, z ludźmi pracującymi (być może 80-90% populacji) zajmującymi dolne warstwy, małą średnią grupą (około 5-10%) i znacznie mniejszą liczbą osób o randze i przywilejach na szczycie (1-5 procent).

Od lat 1450 do pięćdziesiątych XVIII wieku świat był świadkiem olśniewającego wachlarza klas społecznych, grup i form państwowych, z których wiele przechodziło dramatyczne zmiany. Około 1500 państw składało się z rozległych imperiów rozciągających się na tysiące kilometrów i obejmujących miliony ludzi o różnym pochodzeniu etnicznym i językowym, takich jak Chiny Ming, Indie Mogołów, Persja Safawidów, osmańska Azja Południowo-Zachodnia i Afryka Północna, Songhai Zachodnia Afryka, Aztecka Mezoameryka i Peru Inków. Większość była znacznie mniejsza. Księstwa, królestwa, lenna i państwa-miasta niezliczonych typów mnożyły się w Azji Południowo-Wschodniej, Afryce Wschodniej, Mezoameryce, północnej części Morza Śródziemnego i Europie. We wszystkich przypadkach formowanie się klas społecznych i hierarchii było ściśle związane z formowaniem się i rozwojem państw.

Władza i przywilej


W tym okresie większość społeczeństw rządzonych przez państwo charakteryzowała się licznymi, często nakładającymi się na siebie klasami społecznymi, definiowanymi przez względny dostęp do władzy, przywilejów i rangi. W każdej klasie społecznej, z nielicznymi wyjątkami, dominowali mężczyźni, a kobiety podlegali im. Niemal wszędzie na szczycie byli cesarze, królowie i najwyżsi władcy lub władcy innych różnych rodzai. Rządzące rodziny często same stanowiły „klasę społeczną”, a ich wewnętrzne zmagania często były źródłem wielu konfliktów społecznych. Pod takimi najwyższymi władcami i ich rodzinami można wyróżnić co najmniej osiem szeroko zdefiniowanych klas społecznych, wspólnych dla większości społeczeństw: (1) biurokraci, administratorzy i inni agenci państwa; (2) arystokraci i szlachta ziemska; (3) urzędnicy i władze religijne; (4) wojownicy i / lub wojskowi; (5) kupcy i handlowcy; (6) rzemieślnicy; (7) chłopi i rolnicy; oraz (8) niewolnicy.

Kategorie te często nakładały się lub mieszały ze sobą, szczególnie na wyższych szczeblach – jak w Imperium Osmańskim, Indiach Mogołów czy Ameryce Hiszpańskiej, gdzie urzędnicy państwowi mogli być również przywódcami religijnymi, szlachtą i właścicielami ziemskimi lub, jak w Tokugawa w Japonii, gdzie wojownicy (daimyo i samurajowie) byli także arystokratami i agentami państwa. Kupcy często posiadali ziemię, chociaż czasami nie, jak w przypadku Żydów w chrześcijańskiej Europie lub azteckich pochteki (podróżującej klasy kupieckiej). W niektórych państwach niektóre z wymienionych powyżej kategorii nie istniały – na przykład kupcy wśród Inków lub arystokraci posiadający ziemię w Ming w Chinach. Ogólnie jednak w większości społeczeństw przeważająca większość podatników pracujących podporządkowana była niewielkiej elicie, w przeważającej części męskiej, której władza pochodziła z prawa pierworodztwa, boskiej sankcji lub kontroli nad kluczowymi zasobami politycznymi i gospodarczymi.

Badanie wielu typów relacji klasowych i hierarchii społecznych na całym świecie w tym okresie ujawnia szereg wzorców. Zaczynając od dołu hierarchii społecznej, niewolnictwo i inne formy pracy związanej lub niewolnej były cechami prawie każdego społeczeństwa zarządzanego przez państwo, chociaż dokładny charakter relacji pan-niewolnik był bardzo zróżnicowany. W zdecydowanej większości przypadków (z wyjątkiem niewolnictwa na świecie atlantyckim, ok. 1500-1870) niewolnictwo nie było dziedziczne ani oparte na „rasie” lub pochodzeniu etnicznym, podczas gdy niewolnicy korzystali z pewnych praw, w tym prawa do życia, zakładania rodzin. W świecie muzułmańskim niewolnicy, kupowani na targach lub pojmani na wojnach, byli na ogół wykorzystywani jako służba domowa lub żołnierze. Muzułmanie nie mogli zniewolić innych muzułmanów.

Elitarni niewolnicy


Podobne wzorce charakteryzowały domeny Imperium Mogołów, gdzie niewolnictwo nie było dziedziczne, a większość niewolników była albo dłużnikami zniewolonymi do czasu spłaty długu, dziećmi sprzedawanymi jako niewolnicy przez biednych rodziców, albo jeńcami wojennymi, zwłaszcza z plemiennych stref przygranicznych. W Persji Safawidów, podobnie jak w innych muzułmańskich państwach, cesarz (szach) wyznaczył elity śród niewolników (ghulamy), które często cieszyły się wysokim statusem, w tym na dworze królewskim. Wśród Azteków niewolnicy, zwykle pojmani na wojnie, byli albo włączani do domów, albo składani rytualnie w ofierze na cześć jednego z licznych bogów w panteonie Azteków. W Chinach Ming aktywnie zniechęcano do niewolnictwa. Rasowe niewolnictwo w świecie atlantyckim, które rozpoczęło się około 1500 roku i zakończyło pod koniec XIX wieku, było wyjątkowe w historii świata ze względu na swoją dziedziczną naturę, wyłącznie rasowy charakter i brak ograniczeń nałożonych na właścicieli niewolników, którzy ogólnie cieszyli się prawem do rezygnacji ze swojej „własności” według własnego uznania, w tym do rozbijania rodzin, tortur i morderstw oraz „rozmnażania” niewolników poprzez gwałt i wymuszoną reprodukcję.

Chłopi


Zdecydowanie największą klasą społeczną w większości społeczeństw zarządzanych przez państwo w tym okresie byli chłopi, rolnicy i pasterze – ludzie, którzy utrzymywali się z ziemi, płacili podatki, składali składki na służbę wojskową i byli winni wierności państwu i / lub jego lokalnym agentom. Składający się z 80 do 90 procent populacji chłopi i pasterze znajdowali się na ogół na samym dole hierarchii społecznej, nieco powyżej niewolników, choć nie zawsze, jak w Chinach Ming, gdzie niewolnicy byli rzadkością, a rolnictwo było cenione znacznie bardziej niż kupiectwo, działalność lub służba wojskowa. W większości społeczeństw chłopi, rolnicy i pasterze korzystali z pewnych zwyczajowych praw, takich jak złagodzenie zobowiązań podatkowych w czasie suszy, powodzi lub epidemii; prawa użytkowania gruntów; rodzinna autonomia; oraz kontrolę nad bydłem, narzędziami, procesem pracy oraz rytmem pracy i odpoczynku.

W wielu przypadkach, zwłaszcza w imperiach dopływowych, składających się z wielu grup etniczno-językowych, chłopi posiadali również znaczną autonomię religijną, a także wśród Azteków (gdzie podległe władze i ich infrastruktura religijna pozostawały w dużej mierze nienaruszone, jeśli nie stawiali czynnego oporu autorytetowi państwa centralnego i spełniali zobowiązania związane z daniną), Mogołów, Osmanów, Songhajów, Inków i innych. W wielu mniejszych państwach, takich jak niemieckojęzyczne księstwa i lenna Europy północnej lub miasta-państwa Włoch, swobody religijne zwykłych ludzi zarówno rosły, jak i były bardziej ograniczone, w zależności od wydarzeń, szczególnie po rozpoczęciu reformacji protestanckiej od około 1517 roku. Chłopi, rolnicy i pasterze nie stanowili oczywiście monolitycznej całości; niektórzy byli bogatsi, niektórzy biedniejsi, podczas gdy w gospodarstwach domowych, rodzinach i społecznościach mężczyźni prawie zawsze sprawowali większą władzę i autorytet niż kobiety.

W większości społeczeństw rzemieślnicy, przeważnie mieszkający w miastach lub miasteczkach, stanowili inną dużą klasę społeczną. Członkostwo w określonym rzemiośle było często ograniczone do określonych osób, prawie zawsze mężczyzn, którzy pracowali pod okiem mistrza rzemieślnika (zazwyczaj siedem lub osiem lat) i osiągali wysoki stopień umiejętności. Przykładem były tu cechy rzemieślnicze średniowiecznej Europy, które rozwijały się we wczesnym okresie nowożytnym, podobnie jak gildie rzemieślnicze Tokugawa w Japonii i akhi Osmanów. Czasami specyficzne typy rzemieślników skupiały się w pewnych dzielnicach i były identyfikowane zarówno przez rzemiosło, jak i miejsce zamieszkania, jak w stolicy Azteków, Tenochtitlanie. Drobne stopnie generalnie wyróżniały różne typy rzemieślników, przy czym niektóre zawody przynosili większy zaszczyt i prestiż, na przykład rzemieślnicy miecza w Japonii i Persji; złotnicy z Cuzco (imperium Inków Peru). W większości miast i miasteczek pracowała również klasa tragarzy, zamiataczy ulic, robotników sanitarnych i dorywczych robotników, których zawody niosły ze sobą znacznie mniejszy prestiż.

Handel


Kupców i handlarzy, również charakteryzujących się wieloma pięknymi gradacjami i typami, od handlarzy ulicznych, wędrownych handlarzy i drobnych sklepikarzy na dole do bogatych kupców z imperialnymi koneksjami, zarządzającymi ogromnymi zapasami towarów i kapitału na górze. Kupcy zajmowali generalnie wyższą pozycję społeczną niż rolnicy i rzemieślnicy, a także gorszą pozycję od ziemskich arystokratów, szlachty i urzędników państwowych, choć nie zawsze, jak w Ming China, gdzie działalność kupiecką była mniej ceniona niż rolnictwo, lub Inków Peru, gdzie kupiecka klasa nie istniała. We wczesnej nowożytnej Europie, podobnie jak w królestwach osmańskich, Persji Safawidów i Indiach Mogołów, kupcy byli jednymi z najbardziej cenionych sprzymierzeńców królów i szlachty za kontrolowany przez nich kapitał, z którego grupy rządzące często pożyczały pieniądze na wojny i prace publiczne. Wśród Azteków wyróżniająca się klasa wędrownych kupców (pochteca) służyła integracji różnych części imperium poprzez wymianę towarów, jednocześnie działając jako szpiedzy i informatorzy dla państwa centralnego.

Żołnierze, wojownicy i inni, których głównym zajęciem była wojna, często stanowili odrębną klasę społeczną, jak w Chinach Ming, gdzie przynależność do wojska była dziedziczna i mało poważana, lub w Japonii Tokugawa, gdzie przynależność do klasy dowódców wojskowych (samurajów) była również dziedziczna, ale nadawała olbrzymi prestiż społeczny. Wśród Osmanów korpus janczarów stanowił elitarną grupę zdeetnizowanych żołnierzy zawodowych, którzy służyli bezpośrednio sułtanom; wśród Azteków członkowie elitarnych kast jaguarów, orłów i innych wojowników cieszyli się wysoką rangą i prestiżem. Zwykłych piechurów, niezmiennie mężczyzn, rzadko gdzie szanowano, podczas gdy wojskowi generalnie cieszyli się wyższym statusem społecznym.

Wyższe klasy


Na najwyższych szczeblach społeczeństwa – urzędnicy państwowi i biurokraci, właściciele ziemscy, dziedziczna szlachta i arystokraci, różnego rodzaju przywódcy religijni – grupy te często zlewały się ze sobą, a typy i cechy klas wyższych były niezwykle zróżnicowane. Dość powiedzieć, że grupy te stanowiły tylko niewielki ułamek populacji większości społeczeństw i zgodnie z prawem i zwyczajami korzystały z dużo większych przywilejów i praw niż ogromna większość ich współbraci. W kluczowej dynamice, zwłaszcza w Europie, w miarę zrastania się państw wczesnej nowożytności, powszechna była tendencja do wprowadzania do państwa dziedzicznej szlachty na równi z władcą, ponieważ królowie i książęta potrzebowali zasobów materialnych i społecznych, aby sprawować władzę lub płacić za wojny i inne przedsięwzięcia. Konflikty między władcami a klasami wyższymi (a w chrześcijańskiej Europie między władcami a Kościołem) były powszechne i wraz z konfliktami między państwami stanowiły jedną z głównych przyczyn działań wojennych.

Stopień mobilności między klasami społecznymi był na ogół bardzo mały. Osoby urodzone w określonej klasie społecznej miały bardzo duże prawdopodobieństwo pozostania w niej. Nie zawsze było to prawdą, jak w Chinach Ming, gdzie wyniki egzaminów finansowanych przez państwo, nawet dla biednych chłopów, decydowały o kwalifikowaniu się do wejścia do najbardziej cenionej klasy społecznej urzędników-uczonych, chociaż płynność klasy społecznej zmniejszyła się pod koniec XVI wieku, pojawiły się dynastii rządzące. W wielu społeczeństwach umiejętności walki mogli prowadzić do szybkiego awansu w randze i przywilejach. Odnosi się to również do najeźdźców hiszpańskich konkwistadorów i następnych urzędników, z których niektórzy czerpali ogromne korzyści z podbojów i kolonizacji i stali się założycielami potężnych rodów w Hiszpanii i obu Amerykach. Kasty Hindusów w Indiach stanowią być może najbardziej skrajny przypadek zastoju klasowego, tradycji trwającej przez długie okresy czasu, chociaż struktury klasowe podobne do kast charakteryzowały większość społeczeństw rządzonych przez państwo w tym okresie.

W ujęciu globalnym główne przemiany w klasie społecznej były napędzane przez formowanie się imperium europejskiego w obu Amerykach, Azji i Afryce od początku XVI wieku oraz późniejszą ekspansję kapitalistycznych stosunków wymiany w Europie i na całym świecie. Wraz z rozwojem imperiów europejskich wyłoniła się w Europie potężna klasa kupców-kapitalistów, która była kluczem do rozwoju rynków i rozpoczynającej się rewolucji przemysłowej, zwłaszcza w Anglii, Francji i Holandii. Wraz z kapitalistami kupieckimi wyłonił się także rodzący się proletariat przemysłowy, czyli klasa robotnicza. Proletariat pojawił się w Anglii i Europie Zachodniej, był bardzo rzadki w większości części globu, stanowiąc tylko niewielką liczbę. Wkrótce jednak kapitalistyczne stosunki społeczne rozprzestrzenią się na większą część Europy i poza nią, stając się w czasach nowożytnych jedną z kluczowych osi walki społecznej, gospodarczej i politycznej na całym świecie.

Podziel się z kolegami

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *