Łowcy-zbieraczy i producenci żywności w czasach prehistorycznych


Rozróżnienia między zbieraczami i producentami żywności są tradycyjnie wykorzystywane do ujawnienia różnic w strategiach przetrwania między prehistorycznymi społeczeństwami o różnych typach kultury i źródłach ich utrzymania. Każdy rodzaj gromadzenia i produkcji żywności (i jej warianty) ma konsekwencje społeczne, ekonomiczne, kulturowe, rytualne i ekologiczne.

Historia Koncepcji


Od czasów Dicearcha z Messyny uznano, że ludzkość przeszła cztery etapy eksploatacji zasobów naturalnych: prymitywne polowanie, rybołówstwo i zbieractwo; koczownicza hodowla bydła; rolnictwo; i wyspecjalizowane rolnictwo. W naszych czasach zostało to wyraźnie wyrażone przez sowieckich badaczy M. Lewina i N. Czeboksarowa w 1955 r. i opiera się na założeniu, że ludność zamieszkiwała określone środowisko i przypisywana jest pewnemu etapowi rozwoju społeczno-gospodarczego, który w sposób nieunikniony powinien się rozwijać, a nie formować, ściśle określony, stały model zachowania. Główne typy to myśliwi, zbieracze i rybacy; prości rolnicy; i rolnicy pługowi. Każdy z nich można podzielić na etapy (fazy) chronologiczne i grupy terytorialne.

Metody rekonstrukcji


Najważniejsze informacje o zbieraniu pożywienia i/lub produkcji prehistorycznej populacji są uzyskiwane podczas interdyscyplinarnych wykopalisk stanowisk archeologicznych, gdy zaangażowane są metody i dane z zakresu paleontologii, zooarcheologii, palinologii i paleoetnobotaniki. Analiza kopalnych zespołów mikro- i makrofaunów pozwala naukowcom określić strukturę gatunkową zwierząt, zrekonstruować strukturę wiekową i płciową stada oraz sezonowość, a także znaleźć morfologiczne ślady udomowienia na ich kościach. Badania szczątków makro- i mikrobotanicznych, analiza gatunków zarodników i pyłków w próbkach pobranych z warstw kulturowych, analiza chemiczna pozostałości roślinnych w glebie i na artefaktach, odciski roślinne na ceramice i glebie oraz inne metody są wykorzystywane do określenia stosowanych roślin przez populacje prehistoryczne. Analiza organizacji przestrzennej stanowisk prehistorycznych, taka jak interpretacja wykopanych obiektów (doły, studnie i miejsca składowania), dostarcza informacji o obecności i znaczeniu różnych działań człowieka (produkcja narzędzi i żywności, przechowywanie, dystrybucja, przetwarzanie i konsumpcja).

Zbieranie żywności jest najwcześniejszą strategią przetrwania właściwą ludzkości. Geneza regularnego gromadzenia żywności w formach polowań; zbieranie roślin, nasion i mięczaków; a prymitywne rybołówstwo z wykorzystaniem specjalnie zaprojektowanych zestawów narzędzi tradycyjnie nawiązuje do pochodzenia pierwszych przedstawicieli rodzaju Homo (gatunki Homo habilis) ponad 2 miliony lat temu. Polowanie jest zwykle uważane za podstawową strategię utrzymania, praktykowaną w czasach prehistorycznych. Od powstania współczesnego człowieka (Homo sapiens sapiens) wyróżnia się kilka rodzajów łowiectwa:

• Grupowe polowania mobilne: nastawione głównie na zwierzynę łowną wielkogabarytową i mobilną, stadną (mamut, żubr), dominującą w Europie w okresie późnego paleolitu; otaczanie, wypędzanie i strzelanie do zwierząt to najbardziej rozpowszechnione sposoby takiego polowania.

• Stałe polowania grupowe: stosowane do łapania regularnie migrujących stad (np. reniferów) w odpowiednich miejscach (głównie na przeprawach przez rzekę), które są wielokrotnie wykorzystywane.

• Ciche polowanie za pomocą pułapek, sieci i dołków – sporadycznie używane przez grupę.

• Indywidualne polowania na drobną zwierzynę niestadną przy pomocy broni łuku i strzał, jej szczyt przypadał na okres mezolitu (wczesnego holocenu) naznaczony zanikiem tradycyjnej paleolitycznej zwierzyny łowieckiej populacji europejskiej.

Zbieranie roślin jadalnych, korzeni, jagód, grzybów i nasion (często nazywane fitogromadzeniem) rzadko staje się przedmiotem specjalnych badań, gdyż uważane jest za pomocniczy składnik diety człowieka, uzyskiwany sporadycznie i często przetwarzany bez specjalnego sprzętu. Tradycyjnie fitogromadzenie uważane jest za ważny element aktywności domowej kobiet, który zapewnił im status w sieci wymiany żywności i gwarantował realizację ich funkcji płciowej.

Specyficzna praktyka zbioru mięczaków i zbóż, typowa dla wczesnoholoceńskich (mezolitu) społeczeństw rejonów przybrzeżnych i gęsto zaludnionych rejonach o żyznych glebach, pełniła zwykle funkcję ważnego źródła podstawowego wyżywienia grup ludzkich, walczących z niedoborem tradycyjnej zwierzyny łowieckiej. Specjalne obiekty i narzędzia zaangażowane w tę praktykę zwykle występują w stosunkowo długotrwałych lokalizacjach. Łowienie ryb, jako polowanie, było bezpiecznym źródłem pożywienia białkowego. Geneza uprawy gleby, zbioru plonów i hodowli bydła uważana jest za główne kryteria przejścia do następnego etapu rozwoju społeczeństwa i kultury ludzkiej, wywodzącej się ze społeczności łowiecko-zbierackich i bezpośrednio poprzedzającej powstanie własności państwowej i prywatnej. Australijski archeolog i antropolog kultury Vere Gordon Childe zaproponował jedno z najwcześniejszych wyjaśnień pochodzenia produkcji żywności w swojej idei rewolucji neolitycznej. Według niego, susza i niedostatek zaopatrzenia stymulowały produkcję żywności w oazie. Większość badaczy ma skłonność do interpretowania genezy rolnictwa jako nieuniknionej odpowiedzi na kryzys tradycyjnej gospodarki łowiecko-zbierackiej i konieczność zapewnienia sobie systemu utrzymania w nowej sytuacji ekologicznej. Najwcześniejsze dowody na udomowienie roślin pochodzą z osiedli Natufian w Palestynie, Shanidar i Ali Kosh w Iranie i Iraku i są datowane na około 9000-7000 p.n.e.

Działalność produkcyjna żywności w czasach prehistorycznych rozwijała się w związku z potrzebami żywieniowymi człowieka (zapotrzebowanie na żywność) skorelowana z cechami jego środowiska przyrodniczego (ukształtowanie terenu, klimat, zasoby fauny i flory). Dwie podstawowe formy produkcji żywności w pradziejach są śledzone archeologicznie: uprawa ziemi i hodowla bydła.

Uprawa ziemi wywodzi się z prostego zbierania nasion pod koniec mezolitu i już na początku neolitu. Wprowadzenie obróbki metali i wykorzystanie wczesnych narzędzi metalowych w procesie uprawy ziemi przyniosło wzrost produktywności, co przyczyniło się do ogólnego wzrostu sedentyzmu w społeczeństwach ludzkich na początku epoki brązu. Towarzyszyło temu powstanie rolnictwa płużnego, wprowadzenie dwu- i trójpolowego płodozmianu, eksploatacja zwierząt pociągowych i stosowanie naturalnych nawozów doglebowych.

Pierwsza faza hodowli bydła związana jest z kryzysem działalności łowieckiej w drugiej połowie mezolitu. Schwytane podczas udanych polowań zwierzęta (głównie młodociane) były udomawiane i przez pewien czas karmione dla „zapasów żywego mięsa”, które można było spożywać w czasie głodu. Udomowienie koni wyznacza początek zasadniczo nowej formy traktowania zwierząt – hodowli bydła koczowniczego.

Pasterze stosowali szeroką gamę produktów mięsnych i mlecznych, z wyłączeniem świeżego mleka (tradycyjnie jego wprowadzenie wiąże się z osiadłą produkcją żywności przez rolników). Analiza ceramiki z epoki brązu wskazuje, że wcześni koczownicy wytwarzali produkty z kwaśnego mleka, twaróg i kremy nadające się do trwałego przechowywania.

Podziel się z kolegami