Eposy Homeryckie. Iliada i Odyseja


Eposy greckiego pisarza Homera — Iliada i Odyseja — są najwcześniejszymi i najbardziej znanymi klasykami literatury greckiej. Oba są długimi poematami epickimi, a kilku uczonych twierdziło, że prawdopodobnie pisali je różni ludzie, a niektórzy naukowcy argumentowali nawet przeciwko istnieniu Homera. Z pewnością wszystko, co wiadomo o Homerze, pochodzi z tradycji i dowodów zebranych z eposów.

Miasta Argos, Ateny, Chios, Kolofon, Rodos, Salamis i Izmir (Smyrna) twierdzą, że Homer urodził się w ich mieście. Homer był prawdopodobnie Grekiem z Azji Mniejszej (dzisiejsza Turcja), ponieważ jego pisma używały dialektów jońskich i eolicznych tego regionu, więc twierdzenia Chios i Izmiru są najbardziej prawdopodobne.

Wiele wieków później na Chios istniał klan znany jako Homeridowie, który twierdził, że jest potomkiem Homera i jego człąkowie jako wędrowni minstrele podtrzymywali przy życiu niektóre tradycje związane z ich słynnym przodkiem. Homer urodził się jako syn Maeona; żył około 850 r. p.n.e. Wielu ludzi sądziło, że Iliada i Odyseja zostały napisane w VIII wieku p.n.e., zgadzając się, że Iliada jest wcześniejsza niż Odyseja, pierwsza prawdopodobnie skomponowana w 750 roku p.n.e., a druga około 25 lat później. Był to okres, w którym wielu Greków przenosiło się do Azji Mniejszej i wzrastało zainteresowanie tradycjami i zwiększały się kontakty z regionem.

Termin wiek homerycki odnosi się do okresu, o którym pisał Homer, a nie do okresu, w którym żył.

Niezliczeni pisarze przetłumaczyli Iliadę i Odyseję. Rzymski pisarz Lucjusz Liwiusz Andronikus z Tarentu w południowych Włoszech przetłumaczył Odyseję na łacinę w III wieku p.n.e.

Iliada


Iliada jest dłuższym z dwóch wierszy, o około jedną trzecią dłuższym niż Odyseja. Składa się z 15 693 wierszy poezji w heksametrach daktylicznych i jest obecnie podzielona na 24 księgi. Iliada, biorąc swoją nazwę od Ilium, innej nazwy Troi, dotyczy ostatniego roku 10-letniego oblężenia Troi, z centralną postacią Achillesa, syna Peleusa, króla Myrmidonów we współczesnej Tesalii. Fabuła skupiała się na Achillesie jako wojowniku i osobie, bardziej niż na oblężeniu.

Pierwsza księga Iliady opisuje kłótnię między Achillesem, największym wojownikiem armii greckiej, a Agamemnonem, królem Myken. Gniew Achillesa, przywódcy Myrmidonów, jest skierowany przeciwko Agamemnonowi i Hectorowi. Chryzejda, córka kapłana Apolla, pojmana przez Greków i zostaje więźniem Achillesa. Trafia w ręce Agamemnona, a jej ojciec odwiedza grecki obóz, by szukać jej uwolnienia. Kiedy tak się nie dzieje, bóg Apollo zsyła plagę do greckiego obozu, a Agamemnon jest zmuszony ją zwrócić.

W drugiej księdze Odyseusz ma za zadanie motywować Greków, księga zawiera też szczegóły dotyczące sił greckich i trojańskich. Walka zaczyna się ponownie w czwartej księdze i trwa w piątej. Szósta księga przedstawia Hectora, księcia Troi i przeciwnika Achillesa. W księdze siódmej walczy z Ajaksem, a w księdze ósmej bogowie, z których jedni pomagają Grekom, a drudzy wspierają Trojańczyków, wycofują się z walk. W dziewiątej książce Agamemnon bezskutecznie przywrócić Achillesa do walki, a dziesiąta książka obejmuje historie Diomedesa i Odyseusza w misji szpiegowania nocnych pozycji trojańskich.

Jedenasta księga pokazuje trojan, którzy odnieśli małe zwycięstwo, gdy Parysowi udaje się zranić Diomedesa, a Achilles postanawia wykorzystać w kampanii swojego faworyta, Patroklusa. W 12. księdze Trojańczycy odpychają Greków z powrotem do ich obozu, W 13. księdze, Herą a Posejdon pomagają Grekom. W 14. księdze Zeus, król bogów, powstrzymuje Posejdona przed ingerencją, a w XVI księdze Patroklos, zaniepokojony możliwą klęską Greków, pożycza zbroję Achillesa i prowadzi Greków przeciwko Trojanom. Trojanie wycofują się, ale Hectorowi udaje się zabić Patroklusa. W 17. księdze dwie armie walczą o ciało Patroklosa, a następna księga opisuje smutek Achillesa, gdy słyszy o śmierć Patroklosa. W księdze dziewiętnastej Achilles postanawia ponownie przyłączyć się do walki, choćby po to, by pomścić śmierć przyjaciela, a w księdze dwudziestej Achilles wpada w sam środek walk, spotykając w księdze 21 Hectora. W następnej księdze śmierć Patroklosa zostaje pomszczona, gdy Achilles zabija Hectora, a następnie przywiązuje ciało do swojego rydwanu i ciągnie z powrotem do greckiego obozu. Przedostatnia książka opisuje gry pogrzebowe dla Patroklosa, a ostatnia zawiera w sobie zgodę Achillesa na oddanie ciała Hektora jego ojcu, królowi Priamowi z Troi.

Odyseja


Odyseja to bardziej romans niż heroiczna tragedia. Dotyczy to podejmowanych przez Odyseusza (lub po łacinie Ulissesa) prób powrotu do domu na wyspie Itaka oraz do żony Penelopy i syna Telemacha. Odyseja liczy 12110 wierszy heksametru daktylowego. Pierwsza książka zaczyna się od Odyseusza, który jest już w drodze do domu z Troi, pragnąc wrócić do Itaki i zobaczyć syna. Druga książka opisuje zalotników, którzy chcą poślubić Penelopę. W czwartej księdze król Menelaos mówi chłopcu, że Odyseusz utknął w Egipcie w drodze powrotnej z Troi po wojnie.

W dziewiątej księdze Odyseusz odwiedza krainę Cyklopów i, być może, drugi najsłynniejszy incydent w księdze, ląduje na wyspie kontrolowanej przez Cyklopów, którzy mają tylko jedno oko. Odyseusz i jego ludzie ukrywają się w jaskini jednego z Cyklopów, który zjada dwóch greckich marynarzy, gdy próbują uciec. W końcu Odyseusz i reszta żeglarzy oślepiają Cyklopa i uciekają, przywiązując się do swoich owiec. W 11 księdze Odyseusz próbuje zawrzeć pokój z Posejdonem, bogiem morza, który wspierał Trojańczyków w wojnie.

Dwunasta księga Odysei opisuje najsłynniejszy incydent, kiedy Odyseusz płynie swoim statkiem przez krainę Syren, kobiet, których piękne pieśni zachęcają żeglarzy do podpłynięcia zbyt blisko lądu, aby ich statki rozbiły się o skały. Odyseusz każe swoim ludziom napełnić uszy woskiem pszczelim i przywiązuje się do masztu statku, aby tylko on mógł słyszeć ich śpiew. W następnej książce Odyseusz próbuje dotrzeć do Itaki, przybywając tam umęczony i samotny. W pozostałych księgach Telemach wraca do domu, uciekając przed zasadzką zastawioną przez zalotników Penelopy. Udaje mu się spotkać z ojcem i przy obiecanej pomocy dwóch bogów, Zeusa i Ateny, postanawiają zaatakować zalotników pod koniec XVI księgi. W 19 księdze Odyseusz poznał swoją żonę, ale nie ujawnia swojej tożsamości, chociaż rozpoznaje go Eurykleja, pokojówka, która opiekowała się młodym Odyseuszem.

Na początku 21 książki Penelopa proponuje poślubić każdego mężczyznę, który potrafi naciągnąć łuk Odyseusza . Zalotnicy próbują jeden po drugim i zawodzą, a Odyseusz, wciąż w przebraniu, prosi spróbować. Penelopa mówi, że jeśli zrobi, nie wyjdzie za niego za mąż, ale go wynagrodzi. W końcu próbuje i odnosi sukces, a na scenę pojawia się Telemach.

W 22 księdze Odyseusz, Telemach i inni ścigają zalotników, zabijając niektórych z nich. Odyseusz w końcu oznajmia żonie, kim naprawdę jest, opowiada o swoich przygodach i spotykają się ponownie. Ostatnia książka opowiada o tym, co dzieje się, gdy król Agamemnon powraca z wojny trojańskiej. Zamiast powitania przez żonę Klitajmestrę, ta go morduje.

Krytyka

Niektórzy uczeni wskazywali na podobieństwa do sumeryjskiego eposu Gilgamesz. Elementy Odysei prawdopodobnie zostały zaadaptowane, by stworzyć niektóre z arabskich opowieści o przygodach Sindbada Żeglarza i Tysiąca i Jednej Nocy. Eposy zostały wykorzystane przez uczonych, aby zrozumieć dużo o życiu Greków tamtego okresu i o metodach walki. Eposy Homera zainspirowały wielu ludzi. Jednym z nich był Alexander Wielki (356-323 p.n.e.), który wywodził swoje pochodzenie, poprzez matkę, z Achillesem. W młodości czytał Iliadę i Odyseję, choć faworyzował tę pierwszą. Musiał o tym pamiętać, kiedy przybył do Azji Mniejszej i złożył ofiarę przy grobie Protesilaosa, który zginął w wojnie trojańskiej i był pierwszym greckim wojownikiem, który postawił stopę na ziemi azjatyckiej. Powstało wiele powieści opartych na historiach z Iliady i Odysei.

Podziel się z kolegami